Si e zbaton Austria neutralitetin dhe pse ndryshon nga Zvicra

Austria dhe Zvicra kanë një marrëdhënie komplekse me neutralitetin, por mënyra se si e konceptojnë dhe e zbatojnë atë ndryshon ndjeshëm. Ndërsa Zvicra e ka ndërtuar neutralitetin si një parim të rëndësishëm të politikës së saj të jashtme, Austria u shpall neutrale vetëm në vitin 1955, si pjesë e marrëveshjes që i hapi rrugën largimit të fuqive pushtuese dhe rikthimit të pavarësisë së vendit.

Në atë kohë, ministri i Jashtëm austriak Leopold Figl e përmblodhi situatën me fjalët: “Austria është e lirë.”

Si u bë Austria neutrale?

Deri në vitin 1945, Austria ishte përfshirë në të dyja Luftërat Botërore në krah të Gjermanisë naziste. Pas përfundimit të Luftës së Dytë Botërore, vendi u pushtua nga fuqitë aleate dhe u nda në katër zona okupimi: sovjetike, amerikane, britanike dhe franceze.

Moska ishte e gatshme të tërhiqej nga Austria nëse vendi do të shpallte neutralitetin. Në fakt, Austria nuk e dëshironte fillimisht neutralitetin, por synonte të afrohej me Perëndimin. Megjithatë, nëse neutraliteti ishte çmimi për rikthimin e pavarësisë, atëherë për Vjenën zgjedhja ishte e qartë.

Në këtë proces, Austria u mbështet edhe te modeli zviceran.

Austria e pa neutralitetin si ushtarak, jo ideologjik

Sipas këtij modeli, Austria do të ishte ushtarakisht neutrale, por jo domosdoshmërisht neutrale në aspektin ideologjik apo politik. Vendi dëshironte të ishte pjesë e Perëndimit.

Kjo e bën neutralitetin austriak në thelb të ndryshëm nga ai zviceran.

Austria është anëtare e Bashkimit Evropian që nga viti 1996 dhe Kushtetuta e saj parashikon respektimin e politikës së jashtme dhe të sigurisë së BE-së. Megjithatë, Vjena nuk është e detyruar ta ndjekë në çdo rast këtë politikë. Kjo do të thotë se Austria mund të zgjedhë neutralitetin, por në shumicën e rasteve nuk është juridikisht e detyruar ta bëjë këtë.

Tri kufizime të qarta të neutralitetit

Në praktikë, neutraliteti austriak përcakton tri kufizime kryesore.

Austria:

nuk mund t’i bashkohet një aleance ushtarake si NATO;

nuk mund të lejojë vendosjen e përhershme të trupave të huaja në territorin e saj;

nuk mund të marrë pjesë në luftëra.

Por, në të njëjtën kohë, Austria merr pjesë në sanksionet e BE-së dhe të Kombeve të Bashkuara. Ajo gjithashtu lejon fluturimet dhe transportet e NATO-s përmes territorit të saj, rreth 5 mijë raste në vit.

Teorikisht, Austria mund të lejojë edhe trajnimin e ushtarëve ukrainas në territorin e saj, megjithëse Vjena nuk e bën këtë. Kjo tregon se hapësira e veprimit brenda modelit austriak të neutralitetit është relativisht e gjerë.

Lufta në Ukrainë e ka vënë neutralitetin nën presion

Ky model, megjithatë, po përballet me vështirësi të reja për shkak të luftës në Ukrainë dhe kërcënimit të perceptuar nga Rusia ndaj Evropës.

23 nga 27 vendet anëtare të BE-së janë gjithashtu anëtare të NATO-s, ndërsa brenda BE-së ekziston një detyrim për ndihmë reciproke në rast të një sulmi ndaj një vendi anëtar.

Austria nuk është e detyruar të marrë pjesë në operacionet ushtarake të BE-së, por në rast të një lufte me Rusinë, presioni mbi Vjenën do të ishte shumë i madh.

Nëpër territorin austriak kalon një rrugë e rëndësishme furnizimi e NATO-s drejt Evropës Lindore. Në një situatë lufte, Austria mund të përfshihej shpejt në një konflikt që do të prekte aleancën.

Sa i besueshëm është neutraliteti austriak sot?

Gjatë Luftës së Ftohtë, neutraliteti ishte një koncept shumë i dobishëm për Austrinë. Ai i mundësoi vendit të ndiqte një politikë të jashtme aktive dhe, veçanërisht gjatë viteve 1970 dhe 1980, të luante edhe rolin e ndërmjetësuesit në çështje ndërkombëtare, përfshirë marrëdhëniet mes Izraelit dhe palestinezëve.

Neutraliteti i dha Austrisë peshë ndërkombëtare dhe një identitet të veçantë në politikën botërore.

Por, me rikthimin e mundësisë së një lufte të madhe në Evropë, ky neutralitet po shihet gjithnjë e më shumë si një model që funksionon kryesisht në kohë paqeje.

Sipas analizës së SRF-së, kjo nuk është domosdoshmërisht diçka e re. Edhe gjatë Luftës së Ftohtë, neutraliteti austriak nuk ishte absolut. Dokumentet historike tregojnë se si Moska ashtu edhe NATO kishin përgatitur plane ushtarake që e përfshinin Austrinë në skenarë të mundshëm konflikti. Në disa prej planeve të NATO-s parashikohej edhe përdorimi i armëve bërthamore në rast të një lufte të madhe.

Neutraliteti i Austrisë, pra, mbetet në fuqi, por kuptimi dhe kufijtë e tij po testohen gjithnjë e më shumë nga realiteti i ri i sigurisë në Evropë.

---