Kompanitë që zëvendësojnë punëtorët me AI mund të përballen me taksë të re

Keystone EPA/MARK R. CRISTINO

Debati për vendosjen e një takse ndaj kompanive që zëvendësojnë punëtorët me inteligjencë artificiale po rikthehet sërish në qendër të diskutimeve ekonomike. Kjo vjen pasi një studim i ri paralajmëron se automatizimi i shpejtë mund të sjellë pasoja jo vetëm për punëtorët, por edhe për vetë bizneset.

Sipas ekonomistëve Bret Hemuej Falk dhe Geri Cukalas, autorë të studimit “The AI Layoff Trap”, zëvendësimi i shpejtë i njerëzve me teknologji mund të ulë kërkesën në treg. Edhe pse një kompani kursen duke përdorur AI, nëse këtë e bëjnë të gjitha firmat njëkohësisht, atëherë ulet numri i të punësuarve, dhe rrjedhimisht edhe fuqia blerëse e konsumatorëve.

Autorët e quajnë këtë fenomen “kurthi i pushimeve nga puna”. Në një ekonomi konkurruese, kompanitë shtyhen të automatizojnë për të ulur shpenzimet, por kjo mund të sjellë pasoja të përgjithshme si rritje të papunësisë dhe rënie të kërkesës. Sipas tyre, as masat si rikualifikimi i punëtorëve apo të ardhurat bazë universale nuk e zgjidhin plotësisht problemin.

Për këtë arsye, ata propozojnë një taksë të posaçme mbi automatizimin. Kjo do të funksiononte ngjashëm me taksat mjedisore: kompanitë që krijojnë ndikim më të madh shoqëror duke zëvendësuar njerëzit me teknologji, do të kontribuonin më shumë në buxhetin publik. Qëllimi nuk është ndalimi i teknologjisë, por ngadalësimi i procesit të automatizimit.

Ideja nuk është e re. Në Evropë është diskutuar edhe më parë taksa mbi robotët, por ajo nuk është miratuar. Kundërshtarët argumentojnë se një masë e tillë mund të rrisë kostot dhe të ulë konkurrueshmërinë e kompanive.

Megjithatë, zhvillimi i inteligjencës artificiale e bën këtë debat më aktual se kurrë. Ndryshe nga robotët industrialë që zëvendësonin kryesisht punën fizike, AI po depërton edhe në punët e zyrës, kreative dhe analitike, duke prekur edhe profesionet e kualifikuara.

Sipas Fondit Monetar Ndërkombëtar, inteligjenca artificiale mund të ndikojë rreth 40% të vendeve të punës në nivel global dhe deri në 60% në ekonomitë e zhvilluara. Disa punë mund të bëhen më efikase, por të tjera rrezikojnë të zhduken ose të sjellin ulje pagash dhe punësimesh.

Pyetja kryesore mbetet nëse tregu i lirë mund ta menaxhojë vetë këtë transformim. Nëse kompanitë veprojnë individualisht për të ulur kostot, ato përfitojnë, por efekti negativ përhapet në të gjithë ekonominë përmes uljes së konsumit. Prandaj, autorët mendojnë se pa ndërhyrje publike, automatizimi mund të shkojë përtej nivelit optimal për shoqërinë.

Për vende si Maqedonia e Veriut, kjo temë është edhe më e ndjeshme për shkak të emigrimit të të rinjve, mungesës së fuqisë punëtore të kualifikuar dhe pagave të ulëta. Inteligjenca artificiale mund të rrisë produktivitetin, por nëse përdoret vetëm për zëvendësim të punëtorëve, mund të dobësojë tregun e punës dhe konsumin.

Për momentin, taksa mbi AI mbetet një ide në nivel studimor, por ajo hap një pyetje të rëndësishme për të ardhmen: si të balancohet përparimi teknologjik me mbrojtjen e vendeve të punës dhe stabilitetit ekonomik.