Dokumentari zviceran në Kosovë – rikthen gjurmët e harruara të sezonalëve

Dokumentari zviceran "Letra të hapura", i kushtuar punëtorëve sezonalë të huaj, po nis një turne të pazakontë në Kosovë. Pikërisht aty ku mijëra burra, në kërkim të një të ardhmeje në Zvicër, lanë pas lodhjen, heshtjen dhe një kujtesë të gjatë të përmbajtur. I vlerësuar në Zvicër, filmi po kthehet sot atje ku kanë nisur shumë prej këtyre historive.

Një dokumentar i lindur në Zvicër po kthehet, pjesërisht, në qytetet nga ku u nisën ata që dikur quheshin “jugosllavë”. Ishin shqiptarë të Kosovës. Të rinj, shpesh të vetëm, linin fshatrat e tyre me një kontratë sezonale në xhep. Me mijëra, për gati shtatë dekada, ndërtuan rrugët zvicerane, punuan në kuzhinat e saj, korrën frutat e saj. Pastaj u kthyen. Thuajse pa lënë gjurmë.

Ky film dokumentar, i dedikuar atyre, ringjall një kujtesë të fshirë. Dhe për herë të parë, do të shfaqet në Kosovë — në Gjilan, Prishtinë dhe Rahovec.
Regjisorja, Katharine Dominicé, do të shoqërojë çdo shfaqje. Për të parë, bashkë me ta, atë që kanë përjetuar. Për t’ua kthyer atyre që kanë mbetur, historinë e atyre që u larguan.

Të padukshëm, të shfrytëzuar, të heshtur

Nga viti 1934 deri në 2002, Zvicra pranoi punëtorë sezonalë, të kufizuar në një pasiguri të ligjshme. Portugezë, italianë, spanjollë, turq… dhe kosovarë: të gjithë jetonin të izoluar, të survejuar, pa familje dhe pa mundësi integrimi. Sistemi ishte ligjor. Ishte gjithashtu i ashpër. Dhe për shumë kohë i heshtur.

Ndër ta, kosovarët përbënin një valë të heshtur, por masive. Në vitin 1965, dy vëllezër nga Gjilani hapën rrugën në Gjenevë. Në vitet 1980, nën trysninë e regjimit të Millosheviqit, eksodi u intensifikua. Të përjashtuar nga universitetet, të përjashtuar nga tregu i punës, shumë u detyruan të iknin. Zvicra u bë strehë. Punë. Sakrificë.

Të pathënat e një brezi të harruar

E ndërtuar me letra, arkiva dhe heshtje, kjo vepër filmike u jep zë atyre që nuk u dëgjuan kurrë. Një kapitull i tërë i kushtohet punëtorëve sezonalë nga Kosova. Njëri prej tyre rrëfen se nuk ka pasur kurrë guximin t’u flasë fëmijëve për kushtet e jetesës në Zvicër. Të tjerë, të filmuar në vitin 2021 në sheshin e Gjilanit, më në fund gjejnë fjalët. Me ndrojtje. Por pa shmangie.

Ata nuk flasin për të akuzuar. Flasin për të dëshmuar. Dhe për fëmijët, nipërit e mbesat që i dëgjojnë, kjo fjalë e vonuar ndriçon atë që nuk e kanë ditur kurrë: pse prindërit u larguan, çfarë kanë kaluar, dhe pse kaq shumë gjëra kanë mbetur të pathëna.

Midis nevojës dhe harresës – lidhja Kosovë-Zvicër
Ky film nuk mjaftohet me rrëfimin e trajektores individuale. Ai nxjerr në dritë një lidhje historike — mes Zvicrës dhe Kosovës — të ndërtuar mbi varësi ekonomike dhe distancë shoqërore. Një lidhje e vërtetë, por rrallë e artikuluar. Dokumentari e bën të dukshme. Pa patetizëm. Pa idealizim. Me atë kthjelltësi që Camus e quante “drita e zhveshur e realitetit”.

Nga shfrytëzimi në dinjitet – rikthimi i historisë së mohuar
Në Zvicër, shfaqjet kanë prekur publikun. Spektatorët rikujtuan një sistem migrator që u shfuqizua vetëm në vitin 2002 — një regjim që, në këmbim të nëntë muajve punë, kërkonte fshirjen e gjithçkaje tjetër: familjes, dashurisë, së ardhmes. Letra të hapura u rikthen vendin këtyre burrave. Jo si viktima. Por si figura të dinjitetit.

Një turne, një akt simbolik dhe kolektiv

Duke u rikthyer në Kosovë, filmi realizon një akt të fuqishëm: i kthen fjalën atyre që e kanë jetuar këtë histori, përballë atyre që sot e vazhdojnë.
Përkrah regjisores Katharine Dominicé, do të jenë të pranishëm edhe disa anëtarë të ekipit: familja Avdullahi — protagonistë të xhirimeve në Gjilan —, Antoine Jaccoud, autor i zërit në prapaskenë, i cili do të lexojë një tekst hyrës në çdo shfaqje, si dhe Albana Krasniqi, drejtoreshë e Universitetit të Kulturave në Gjenevë (UPA), partnere aktive e këtij turneu.

Ky kthim nuk është thjesht një akt rikthimi. Është një takim. Një kujtesë që përcillet. Një dialog ndërbreznor mes ish-sezonalëve, fëmijëve të tyre dhe të gjithë atyre që kjo histori i ka formësuar në heshtje.

Një kujtesë lokale, një pasqyrë universale

Historia e punëtorëve sezonalë shkon përtej kufijve të Zvicrës. Ajo përshkon mbarë Evropën. Kudo, shoqëritë kanë ndërtuar mirëqenien e tyre mbi punën e të tjerëve — shpesh pa dokumente, pa njohje, pa rrëfim. Letra të hapura lidh kohët, lidh vendet dhe na rikthen te një e vërtetë e thjeshtë: askush nuk e lë shtëpinë pa një arsye.

Duke zbuluar këtë të kaluar, filmi nuk synon të riparojë. Synon të bëjë të dukshme. Të mos e shmangim më shikimin.
As nga hijet e së kaluarës.
As nga pasqyrimet e së tashmes.

 

---