Nga 1 tetori 2025, qiramarrësit në disa kantone të Zvicrës do të kenë më shumë transparencë mbi qiranë e tyre fillestare. Këshilli Federal ka ndryshuar rregulloren për qiratë dhe qiranë, duke detyruar pronarët të ofrojnë informacione të detajuara mbi normën e interesit të referencës dhe inflacionin e zbatuar mbi qiranë e mëparshme.

Këto ndryshime do të aplikohen vetëm në kantonet ku përdorimi i formularëve të qirasë është i detyrueshëm: Cyrih, Gjenevë, Basel-Stadt, Fribourg, Lucerne dhe Zug, si dhe në disa pjesë të Neuchâtel dhe Vaud, shkruan SRF.

Në këto rajone, formularët zyrtarë duhet të përditësohen përpara hyrjes në fuqi të rregullores së re. Nëse një formular i vjetëruar përdoret pas 1 tetorit 2025, kontrata e qirasë mund të konsiderohet e pavlefshme në lidhje me qiranë fillestare.

Përveç transparencës së shtuar, qiratë e graduara – ato që rriten sipas një marrëveshjeje me faza – gjithashtu do të pësojnë ndryshime. Më parë, kërkohej një formular zyrtar për këto marrëveshje, por tani do të mjaftojë një formë e thjeshtë e shkruar, duke lehtësuar barrën administrative për pronarët, përcjell albinfo.ch.

Fillimisht, Këshilli Federal kishte propozuar një plan me katër pika për të frenuar rritjen e qirave, por tre masa të tjera u refuzuan pas rezistencës gjatë konsultimeve.

Ndër masat që nuk u miratuan janë:

• Ndalimi i kalimit të rritjes së kostove të përgjithshme te qiramarrësit.

• Llogaritje më e saktë e inflacionit në përcaktimin e qirave.

• Më shumë hapësirë për qiramarrësit për të sfiduar qiratë fillestare.

Megjithatë, Këshilli Federal nuk ka hequr dorë plotësisht nga ndryshimet në këtë sektor. Zyra Federale për Strehimin do të rishikojë modelin aktual të llogaritjes së qirave, i cili daton nga vitet 1980 dhe konsiderohet i vjetëruar.

Çështja e qirave mbetet një temë e diskutueshme në politikën zvicerane. Parlamenti, i dominuar nga forcat konservatore, ka paralajmëruar se rregullimi i tepërt mund të pengojë investimet në ndërtimin e banesave. Nga ana tjetër, përpjekjet për të ndryshuar ligjin në favor të pronarëve kanë hasur në rezistencë: dy propozime të tilla u refuzuan në referendum vjeshtën e kaluar.

Të premten, Këshilli Kombëtar dërgoi një tjetër sinjal të qartë duke refuzuar njëzëri një nismë parlamentare që synonte ta bënte më të vështirë sfidimin e qirave fillestare. Megjithatë, diskutimet mbi çmimet e qirave vazhdojnë, me politikanët që duket se po ndjekin një qasje graduale dhe jo radikale në reformat e ligjit të qirasë, përcjell albinfo.ch.

Banorët e 45 komunave të Gjenevës votojnë këtë të diel për të zgjedhur përfaqësuesit e tyre në organet ekzekutive dhe këshilluese. Në qytetin e Gjenevës, beteja elektorale është përqendruar te përplasja mes së majtës, e cila aktualisht dominon Këshillin Administrativ dhe Këshillin Bashkiak, dhe së djathtës, e cila kërkon të rikthehet në pushtet. Deri të shtunën, pjesëmarrja kishte arritur në 30.7%.

Sipas planifikimit, rezultatet paraprake për këshillat administrative do të publikohen që në orën 12:45, por rezultatet e plota të përkohshme priten vetëm në mbrëmje, shkruan RTS.

Në qytetin e Gjenevës, 16 kandidatë janë në garë për pesë vende në degën ekzekutive, përfshirë tre anëtarët aktualë të Këshillit Administrativ: Christina Kitsos (PS), Marie Barbey-Chappuis (Qendra) dhe Alfonso Gomez (të Gjelbërit). Nëse asnjë kandidat nuk arrin shumicën absolute, një raund i dytë do të zhvillohet më 13 prill.

Socialistët dhe të Gjelbrit, të cilët janë aleatë që në raundin e parë, synojnë të ruajnë katër vendet e tyre në ekzekutiv. Ndërkohë, e majta ekstreme është përpjekur të bashkojë forcat për të rimarrë vendin e humbur në vitin 2020.

Nga ana tjetër, e djathta po përpiqet të rikthehet në ekzekutiv për herë të parë që nga viti 2012. Partia Liberale Radikale (PLR) synon të sigurojë një vend në Këshillin Administrativ, por duhet të përballet me konkurrencën e fortë të partive të tjera të djathta. Liberalët e Gjelbër, në aleancë me Qendrën, kërkojnë të sjellin një risi në politikën komunale, ndërsa Lëvizja për Liri dhe Drejtësi Sociale (LJS), e krijuar nga Pierre Maudet, synon të befasojë në këtë garë. UDC dhe MCG po provojnë sërish fatin e tyre në përfaqësimin ekzekutiv të qytetit më të madh të kantonit, përcjell albinfo.ch.

Në garën për Këshillin Bashkiak, përfaqësimi politik varet nga kalimi i pragut prej 7% të votave. Në zgjedhjet e vitit 2020, MCG dhe Ensemble à Gauche e humbën për pak këtë prag, ndërsa UDC dhe Qendra ishin shumë pranë hyrjes në këshill.

Këtë vit, kartat elektorale janë rishpërndarë. LJS, e cila performoi mirë në zgjedhjet kantonale të fundit, kërkon të sigurojë një vend në Këshillin Bashkiak, ndërsa Liberalët e Gjelbër synojnë të forcojnë praninë e tyre në arenën politike, shkruan RTS.

Në total, 2,013 kandidatë të shpërndarë në 183 lista po garojnë për një vend në këshillat komunale, ndërsa 262 kandidatë janë në garë për degët ekzekutive. Procesi elektoral është zhvilluar pa fushata në shtatë bashki rurale, ku zgjedhja e drejtuesve është bërë pa votime.

Rezultatet përfundimtare do të përcaktojnë nëse e majta do të ruajë dominimin e saj në Gjenevë, apo nëse e djathta do të arrijë të rikthejë ndikimin e saj në qeverisjen lokale.

Për herë të parë në Zvicër, është vendosur një sanksion për shkeljen e ndalimit kombëtar të mbulimit të fytyrës. Një grua në kantonin e Cyrihut është ndëshkuar nga policia për thyerjen e rregullit që ndalon mbulesën e fytyrës në hapësirat publike, raportoi gazeta SonntagsBlick.

Ndalimi, i cili u miratua nga elektorati zviceran në mars të vitit 2021, hyri në fuqi në fillim të këtij viti dhe parashikon një gjobë prej 100 frangash zvicerane për shkelësit. Megjithatë, gruaja në fjalë refuzoi të pranonte gjobën, gjë që çoi në referimin e rastit te autoritetet kantonale. Zëdhënësi i policisë së Cyrihut, Michael Walker, konfirmoi se rasti tani është në duart e guvernatorit, i cili do të vendosë për masën përfundimtare, përcjell albinfo.ch.

Përveç rasteve të mbulesës për arsye fetare, ligji i ri federal prek edhe huliganët dhe demonstruesit që mbulojnë fytyrën në protesta apo aktivitete sportive. Në disa kantone, ndalime të tilla kanë qenë në fuqi prej vitesh, por me ligjin e ri ato zbatohen tashmë në të gjithë vendin.

Sipas të dhënave të SonntagsBlick, vetëm në kantonin e Cyrihut gjatë vitit të kaluar ka pasur 98 raportime për shkelje të ndalimit të mbajtjes së maskave. Ky numër pritet të rritet me zbatimin më rigoroz të rregullave në të gjithë vendin.

Me afrimin e Pashkëve, rrugët që çojnë drejt tunelit Gotthard pritet të përballen sërish me radhë të gjata dhe bllokime të trafikut. Në këtë kuadër, Këshilltari Kombëtar i SVP-së dhe sipërmarrësi i transportit, Benjamin Giezendanner, ka propozuar një masë të re për të zbutur problemin, duke kërkuar që rruga Gotthard Pass të mbetet e hapur gjatë gjithë vitit.

Mocioni, i mbështetur nga 60 deputetë të Parlamentit Federal, kërkon që rruga të mos mbyllet gjatë dimrit, siç ka ndodhur deri më tani. Për këtë, do të nevojitej ndërtimi i barrierave kundër ortekëve dhe mbulesave të pjesshme të rrugës, një projekt që, sipas “SonntagsZeitung”, do të kushtonte rreth 300 milionë franga zvicerane.

Kjo nismë vjen pas një rritjeje drastike të orëve të bllokimit të trafikut në tunelin Gotthard. Zyra Federale e Rrugëve (Astra) ka raportuar se, nga 600 orë bllokime trafiku në vitin 2012, ky numër është dyfishuar në nëntë vite dhe ka arritur në mbi 1800 orë në vitin 2022.

Propozimi i Giezendanner ka shkaktuar polemika, veçanërisht mes grupeve ambientaliste dhe mbrojtësve të Alpeve. Silvan Gnos, drejtor politik i organizatës Pro Alps (më parë Iniciativa Alpine), ka shprehur kundërshtimin e tij, duke e konsideruar këtë masë të dëmshme për transportin, klimën dhe politikën kushtetuese. Ai ka kujtuar se Iniciativa për Mbrojtjen e Alpeve, e miratuar nga populli në vitin 1994, ndalon rritjen e kapacitetit të transportit përmes Alpeve, transmeton albinfo.ch.

Ndërsa Zvicra po debaton (edhe një herë) për avionin luftarak amerikan F-35, Donald Trump tashmë po shpall pasardhësin e tij. Çfarë mund të bëjë F-47 që nuk mund ta bëjnë avionët tanë të ardhshëm luftarakë? Blick i krahason të dyja.

Ajo që Viola Amherd (62) mendon për Donald Trump (78) nuk dihet. Megjithatë, presidenti amerikan aktualisht nuk po i jep ndonjë dhuratë lamtumire Sekretares së Mbrojtjes në largim. Krejt e kundërta. Të premten në mbrëmje, Trump e dyfishoi këtë.

Fitorja më e madhe e Amherd – “po” e hollë për blerjen e avionëve të rinj luftarakë në shtator 2020 – tani ka një shije të hidhur. Vendimi i mëvonshëm i Zvicrës për të blerë F-35 nga SHBA-ja tani po rezulton i kundërt politikisht. E majta po bën thirrje për një rishikim për shkak të vendimeve të habitshme gjeopolitike të Trump. Konkretisht: A mund të bëjë Zvicra pa 36 avionë luftarakë amerikanë F-35? Amherd refuzon të dëgjojë për këtë. Edhe në ditët e saj të fundit, ajo mbrojti me forcë avionët luftarakë amerikanë. Departamenti i Mbrojtjes i Amherd (DDPS) theksoi se Këshilli Federal vazhdon të supozojë se SHBA-të do t’u përmbahen detyrimeve ligjore ndaj Zvicrës.

“Askush nuk ka nevojë për një F-35”

Sigurisht, nuk ndihmon politikisht kur ish-CEO i Airbus, Tom Enders, bën thirrje për një largim nga SHBA-ja dhe thotë gjëra të tilla si: “Askush nuk ka nevojë për një F-35”. Në fund të fundit, Zvicra do të paguajë gjashtë miliardë franga zvicerane për të. Ose kur presidenti amerikan po prezanton tashmë modelin pasardhës, i cili është “shumë më i mirë” se modeli i mëparshëm, të cilin Zvicra e pret nga viti 2027, transmeton albinfo.ch.

“Asgjë në tokë nuk i afrohet,” tha Trump me krenari në Zyrën Ovale të premten. Sipas presidentit, avioni i ri luftarak do të quhet F-47. Një dremitje për veten e tij – në fund të fundit, Trump është Presidenti i 47-të i Shteteve të Bashkuara. Ndryshe nga F-35, avioni luftarak nuk do të prodhohet nga kompania e mbrojtjes Lockheed Martin, por nga Boeing. Vlera e kontratës është 20 miliardë dollarë.

F-47 kundër F-35 – krahasimi

Sipas Trump, F-47 synohet të jetë “avioni më i avancuar, më i aftë dhe më vdekjeprurës i të gjitha kohërave”. Një prototip i avionit ka fluturuar fshehurazi për gati pesë vjet. Dhe për arsye të fshehtësisë, shumë për F-47 nuk do të zbulohet në muajt dhe vitet e ardhshme. Pak detaje kanë dalë jashtë. Çfarë mund të bëjë F-47 që nuk mund ta bëjë F-35 – që po merr Zvicra? Blick bën krahasimin:

• Teknologji më e mirë stealth: Ndërsa F-35 është tashmë i vështirë për t’u zbuluar, F-47 do të jetë praktikisht i padukshëm për sensorët e armikut falë materialeve të reja thithëse të radarëve, sipas gjeneralit David Allvin, Shefit të Shtabit të Forcave Ajrore të SHBA-së, shkruan Blick.

• Gama më e madhe: Sipas Allvin, F-47 ka një “gamë shumë më të madhe” se F-35, falë aerodinamikës së përmirësuar dhe motorëve më efikasë.

• Efikasitet më i madh: Kostot operative dhe logjistike të F-35 janë më të larta se ato të F-47. Të paktën, kjo është llogaritja e Forcave Ajrore të SHBA-së. F-47 është më kosto-efektiv për t’u mirëmbajtur dhe për këtë arsye mund të blihet në numër më të madh. “Më pak burime” do të kërkohen për vendosjen e tij, tha gjenerali Allvin. Dhe për shkak se distanca është rritur, avioni luftarak gjithashtu do të duhet të furnizohet me karburant më rrallë.

• Modaliteti luftarak pa pilot: Ndoshta risia më e madhe – megjithëse ende nuk është konfirmuar zyrtarisht – është potenciali i F-47 për fluturim autonom. Sipas një zyrtari anonim që foli për agjencinë AP, një version i ardhshëm i F-47 do të bëhet avioni i parë luftarak pa pilot.

• Inteligjenca Artificiale: Edhe versioni i parë i F-47 ka të ngjarë të jetë i pajisur me inteligjencë artificiale (AI). F-35 nuk mund ta ofrojë këtë.

Vlen gjithashtu të përmendet: Zvicra pritet të marrë 36 avionët e saj luftarakë F-35 midis 2027 dhe 2030. Amerikanët planifikojnë të ngrihen në qiell me F-47 duke filluar nga viti 2029.

Pesë vjet pas pandemisë, praktikat kantonale ndryshojnë në lidhje me ruajtjen e të dhënave të mbledhura gjatë Covid-19. Informacioni i mbledhur gjatë anketave të familjes dhe miqve ruhet në kantonet Vaud dhe Gjenevë, si dhe në Neuchâtel, por në një formë anonime.

Gazeta e përditshme 24 heures ka zbuluar se të dhënat personale të mijëra banorëve të Vaudit, të mbledhura gjatë pandemisë, janë ruajtur.

Të dhënat mjekësore, si dhe informacioni i mbledhur si pjesë e anketave të familjes dhe miqve, mbahen ende nga shërbimi mjekësor kantonal, në mënyrë jo anonime. Sipas një rekomandimi nga FOPH, këto të dhëna gjurmimi duhet të ishin fshirë pas dy vjetësh, transmeton albinfo.ch.

I kontaktuar, mjeku kantonal Karim Boubaker arsyetoi mbajtjen e tyre. “Ligji kërkon që informacionet që përbëjnë kartelat mjekësore të ruhen për më shumë se 10 vjet,” shpjegoi ai.

“Analiza ime është se këto dosje përmbajnë informacion mjekësor dhe për këtë arsye duhet të ruhen. Anonimizimi i tyre ose ndarja e të dhënave mjekësore të lartpërmendura nga të dhënat e gjurmimit do të ishte një ndërmarrje e madhe.”

Të dhënat nuk janë përdorur

Ai sqaroi se këto të dhëna po ruhen, por nuk përdoren për momentin. “Të shikojmë mbrapa se si ne ishim në gjendje ose jo të ndalonim infeksionet duke i vendosur njerëzit në izolim ose karantinë, mund të na japë mësime shumë të dobishme për ngjarje të ardhshme të një shkalle të ngjashme,” shtoi ai.

E kontaktuar me telefon, oficerja kantonale e mbrojtjes së të dhënave të Vaudit, Cécile Kerboas, e mori seriozisht këtë situatë. Është planifikuar një takim me mjekun kantonal për të përcaktuar fatin e këtij informacioni.

“Prandaj ne jemi duke pritur qëndrimin e autoritetit të mbrojtjes së të dhënave dhe do t’i shkatërrojmë ato në tërësi sipas vendimit të tyre,” tha Karim Boubaker.

Vaud nuk është i vetmi kanton që i ruan këto të dhëna

Kantoni Vaud nuk është i vetmi që ruan të dhëna personale. Gjeneva e bën këtë po ashtu, si dhe Neuchâtel, një kanton në të cilin informacioni është anonimizuar.

Sipas shërbimit mjekësor kantonal të Neuchâtelit, është e rëndësishme të mbahen këto të dhëna anonime për kërkimin dhe menaxhimin e pandemive të ardhshme.

“Analiza e kufijve të TTIQ (testimi – gjurmimi – izolimi – karantina), efektiviteti i masave mbrojtëse të përdorura, mënyrat e transmetimit dhe vendndodhjet e përhapjes, duhet të jenë në gjendje të vazhdojnë në bazë të çdo sëmundjeje të re të transmetueshme të frymëmarrjes,” shpjegon shërbimi.

Të dhënat janë fshirë në kantonet e tjera

Fribourg, Valais, Jura dhe kantoni i Bernës kanë fshirë të dhënat e gjurmimit të kontakteve pas dy vitesh, bazuar në direktivën e FOPH.

Interpretimet e kësaj direktive ndryshojnë nga kantoni në kanton, por për Sabrina Burgat, bashkëdrejtoreshë e Institutit të së Drejtës Shëndetësore, këto të dhëna duhet të fshihen.

“Sot nuk ka më asnjë interes për shtetin që të dijë se një person ka qenë në kontakt me një person tjetër. I vetmi interes është ai i kërkimit. Në këtë rast bie në rregulla të tjera dhe duhet dhënë pëlqimi për kërkimin.”

Në kantonin e Bernës, thirrjet mashtruese kanë qenë në rritje gjatë dy javëve të fundit. Tre persona u mashtruan duke i dorëzuar shuma të mëdha parash një autori të panjohur. Policia kantonale e Bernës tani po lëshon paralajmërime dhe po ofron këshilla se çfarë duhet bërë.

Policia kantonale e Bernës ka marrë 20 raporte për thirrje shokuese që nga 7 marsi, njoftuan të shtunën. Raportet e mashtrimit prekën të gjithë rajonin gjermanishtfolës të kantonit,transmeton albinfo.ch.

Në tri rastet e suksesshme të mashtrimit, viktimat janë njoftuar me telefon se një familjar ka shkaktuar aksident. Në çdo rast, dikush po qante në sfond. Mashtruesit shpjeguan se për lirimin e të akuzuarit kërkohej lirimi me kusht, shkruan Blick.

Në të gjitha rastet, autorëve të panjohur u është dorëzuar një sasi e madhe parash. Policia kantonale e Bernës ka nisur një hetim, por autorët ende nuk janë identifikuar.

“Në këto thirrje shoku, mashtruesit ushtrojnë presion psikologjik mbi viktimat dhe tentojnë të fitojnë besimin e tyre”, shkruan policia. Autorët tregojnë histori tronditëse për shqetësimin e supozuar të një të dashuri. Policia këshillon që të mos i dorëzoni kurrë para të gatshme ose bizhuteri të huajve dhe të kontaktoni menjëherë me të afërmit.

Numri i ujqërve në Zvicër do të vazhdojë të rritet këtë vit. Vetëm gjuajtja nuk do ta zgjidhë problemin, thotë biologu Heinrich Haller.

Një natë e ftohtë në akull në Ofenpass në Graubünden, temperatura dyshifrore minus, dritë e plotë e hënës në zonën e hapur – dhe diku atje, dy ujqër.

I kamufluar mirë dhe i mbështjellë ngrohtësisht në një thes të trashë gjumi, biologu i kafshëve të egra Heinrich Haller mbajti roje për netë të tëra në janar 2023 për të vëzhguar çiftin e ri.

Rasti luan rolin vendimtar

Çdo hije, çdo çarje në pyllin aty pranë mund të lajmëronte ardhjen e tyre. Ditë më parë, Haller kishte parë gjurmë. Papritur, diçka më në fund u përplas nëpër errësirë, duke bërë që adrenalina e tij të rritej. Por doli të ishte vetëm një dhelpër e zakonshme, përcjell SRF.

Shansi luan një rol vendimtar për të parë një ujk në zonën tonë, thotë Haller, ish-drejtor i Parkut Kombëtar Zviceran dhe autor i librit të ri “Ujku – Një kalim kufitar midis natyrës dhe kulturës”. Ujku aktualisht është padyshim kafsha e egër vendase më e njohur, por gjithashtu mbetet më e diskutueshmja.

Tema e ujqërve vazhdon të polarizojë dhe përçajë shoqërinë. Disa janë të lumtur për praninë e tyre, të tjerët janë të mërzitur. Sipas statusit aktual të fondacionit “Kora”, i cili është përgjegjës për monitorimin e ujqërve në këtë vend, aktualisht janë 25 tufa zvicerane dhe njëmbëdhjetë tufa ndërkufitare, transmeton albinfo.ch.

Haller nuk e fsheh magjepsjen e tij me ujkun, i cili u kthye vetë në Zvicër për herë të parë 30 vjet më parë. Në të njëjtën kohë, ai është edhe pragmatist dhe thotë se grabitqarët famëkeq ose kafshët e dukshme duhet të qëllohen qëllimisht pa hezitim. Megjithatë, ai beson se mbrojtja efikase e bagëtive mbetet parësore. Këndet e prera këtu nuk duhet të bëhen në vendet e gabuara.

221 ujqër në Zvicër

Me librin e tij, ai synon të vendosë debatin aktual për menaxhimin e ujqërve në një kontekst më të gjerë. Ndër të tjera, ai shpjegon pse heqja e pakove të tëra në fund të fundit nuk është shumë efektive. Megjithatë, fokusi është shpesh më shumë në pyetjen se sa ujqër janë në të vërtetë të pranueshëm nga shoqëria.

Sipas hartës së përgjithshme të publikuar këtë javë, 221 individë u regjistruan në Zvicër vitin e kaluar – duke përjashtuar rreth 100 ujqër të vrarë së fundmi. Midis fillimit të qershorit 2024 dhe fundit të janarit 2025, shtatë ujqër individualë u vranë dhe 92 ujqër u qëlluan në mënyrë proaktive nga tufa. Shumica e ujqërve të rregulluar ishin të vegjël. Në dy tufa u vranë të dy prindërit. Në një pako tjetër, prindi i dytë u qëllua në një vend fqinj.

Rreth 60 këlyshë të vrarë

Në total, vitin e kaluar kishte të paktën 139 këlyshë, 19 më shumë se një vit më parë. “Në muajt e fundit, rreth 60 këlyshë u vranë gjatë rregullimit proaktiv të tufës, që korrespondon me pothuajse gjysmën e të gjithë këlyshëve”, thotë eksperti i ujqërve Sven Buchmann nga Kora, i cili tani ka publikuar statistikat e reja. Megjithatë, ai shton se shumë këlyshë vdesin edhe për shkak të aksidenteve në trafik, sëmundjeve apo konkurrencës mes tyre.

Të mbrojtur nga strofkat e tyre prej dheu të ndërtuara vetë, shumë këlyshë ujku lindin përsëri në fund të prillit dhe fillim të majit, me sytë dhe veshët e tyre të mbyllur. Pas rreth dy javësh, ata fillojnë të shohin dhe dëgjojnë dhe mësojnë të eksplorojnë mjedisin e tyre gjithnjë e më shumë. Zakonisht ka katër deri në gjashtë këlyshë për pako.

Pasi Haller kaloi edhe një herë ditë dhe netë duke ndjekur grabitqarin e madh të diskutueshëm në verën e vitit 2023, duke bredhur nëpër shkretëtirë me veshje kamuflazhi, ai në fund u shpërblye më shumë për këmbënguljen dhe durimin e tij të madh.

Herët një mëngjes, ai së pari gjeti jashtëqitje të freskëta ujku në një luginë anësore të Davos, dhe një ditë më vonë, ai zbuloi këlyshë të rinj ujku. “Unë u elektrizova,” thotë ai. Sepse ishte lindja e parë e ujkut – në më shumë se 200 vjet – në rajonin e tij të lindjes.

Nga një distancë e sigurt dhe i fshehur në letargji, biologu i kafshëve të egra në Graubünden ishte në gjendje të vëzhgonte me qetësi aktivitetet e turbullta të të rinjve. Pesë këlyshë dy muajsh luanin aty krejtësisht të shkujdesur. Ata luftuan, ndoqën njëri-tjetrin, kërkuan kontakt fizik, për t’u rebeluar sërish pak më vonë. Ishte absolutisht magjepsëse.

Territoret boshe ripopullohen shpejt

“Menaxhimi i ujkut nuk është një detyrë e lehtë, pasi është një proces shumë dinamik”, thotë Buchmann nga Kora. Meshkujt e rinj largohen nga grupet e tyre familjare dhe kërkojnë territore të reja për të krijuar tufat e tyre. Ndonjëherë ata udhëtojnë qindra kilometra larg për ta bërë këtë.

Disa kritikë të ujqërve pëlqejnë të shprehin pakënaqësinë e tyre me thënien “Vetëm një ujk i ngordhur është një ujk i mirë”. “Por çdo gjuajtje ujku duhet të konsiderohet me kujdes dhe të justifikohet,” thotë Haller. Për shembull, mund të ndryshojë strukturën sociale të një pakoje. Për më tepër, një territor i varfëruar mund të ripopullohet shpejt. Shumë ujqër jetojnë në vendet tona fqinje, si Franca dhe Italia, të cilët vazhdimisht migrojnë në Zvicër.

Në dhjetor të 2024-së, Këshilli Federal dhe Komisioni Evropian ranë dakord për kornizën për marrëdhëniet e ardhshme midis Zvicrës dhe Bashkimit Evropian. Pasi të dihen detajet e marrëveshjeve, populli do ta ketë fjalën e fundit deri në vitin 2028.

Për të kuptuar se çfarë do të ndryshonin në të vërtetë këto marrëveshje në përditshmërinë e qytetarëve dhe bizneseve zvicerane, janë nxjerrë një sërë raportesh.

Energjia elektrike

Zvicra midis varësisë së dimrit dhe tepricës verore

Aktualisht, Zvicra importon “deri në 30%” të energjisë elektrike që i nevojitet, “kryesisht në dimër” dhe “nga Franca”, tha Morgane Trieu-Cuot për La Matinale nga dhoma e tregtisë Alpiq në Lozanë, ku ajo është përgjegjëse.

Në verë është e kundërta. Zvicra prodhon më shumë energji elektrike sesa konsumon. Prandaj, Evropa mund të “ketë një interes në përdorimin e kësaj energjie elektrike”, shpjegon zyrtarja, transmeton albinfo.ch.

Bashkimi Evropian i ka bërë presion Zvicrës prej vitesh për të stabilizuar këto marrëdhënie tregtare të ndërsjella në një tekst ligjor. Dështimi për të arritur një marrëveshje mund të “vërë në rrezik këto rregulla”, frikësohet Morgane Trieu-Cuot. Sipas saj, “Zvicra mund ta gjejë veten një vend jo prioritar për këto importe dhe eksporte”, shkruan RTS.

Rreziku do të ishte, pra, ndërprerjet dimërore, të cilat aktualisht shmangen falë importit të energjisë elektrike evropiane.

Kërkesa për një treg të liberalizuar

Për të nënshkruar marrëveshjen që kërkon, BE-ja kërkon që Zvicra të liberalizojë tregun e saj të energjisë elektrike. Kjo do të nënkuptonte që, siç ndodh tashmë në Evropë, individët dhe bizneset e vogla zvicerane nuk do të mbylleshin më në treg, por do të ishin në gjendje të zgjidhnin të blinin energjinë e tyre nga çdo furnizues energjie në kontinent.

Ky revolucion i vogël nuk duhet të trembë konsumatorët e vegjël, sipas Anna Creti, një profesore në Universitetin e Parisit Dauphine dhe specialiste e tregut të energjisë elektrike. “Ne nuk jemi kurrë të ekspozuar ndaj konkurrencës së ashpër, sepse Evropa dhe çdo shtet kanë detyrimin të mbrojnë konsumatorët”, siguron ajo në lajmet e orës 12:30. Dhe kjo është e vërtetë edhe nëse ekziston reklama. Është e “rregulluar”, vazhdon ajo. “Ne jemi në një mjedis konkurrimi të mbikëqyrur”, këmbëngul ajo.

Frika nga rritja e çmimeve

Në Zvicër, liberalizimi i tregut të energjisë elektrike mbetet shumë i diskutueshëm.

Christian Dandrès, president i Unionit të Shërbimeve Publike (SSP) dhe një Këshilltar Kombëtar Socialist në Gjenevë, shpjegon kundërshtimin e tij me “paqëndrueshmërinë shumë të lartë” të çmimeve të energjisë elektrike. Mesatarisht, individët evropianë paguajnë më shumë për energjinë e tyre sesa individët zviceranë, pavarësisht diferencës në fuqinë blerëse.

Sipas Christian Dandrès, është e nevojshme “të mbrohen njerëzit nga këto rritje masive”, dhe kjo mund të arrihet përmes “rregullimit” të sistemit.

Nga ana e tij, Michael Frank, drejtor i Shoqatës së Kompanive Zvicerane të Energjisë Elektrike, beson se një marrëveshje me Evropën do të kishte “përparësi të mëdha” për sektorin. “Zvicra do të fitonte në aspektin e qëndrueshmërisë dhe sigurisë për sa i përket furnizimit,” argumenton ai, duke vënë në dukje se operacionet dhe sistemi i rrjetit do të ishin “më pak të kushtueshëm” nëse Zvicra do të integrohej drejtpërdrejt në sistemin evropian.

Sa i përket çmimeve, ai tregon se liberalizimi i tregut do t’i lejojë konsumatorët të bëjnë zgjedhjet e tyre, ndërsa monopoli aktual i vendos ata “nën kujdestari”. Ata do të jenë në gjendje “ose të zgjedhin të qëndrojnë me shërbimin bazë ose të zgjedhin ofruesin e tyre të ardhshëm”.

Por Christian Dandrès beson se ky aspekt mbikëqyrës është në fakt “një mburojë mbrojtëse” kundër “aspekteve spekulative” të tregut të energjisë elektrike. Në çdo rast, “rreziqet nuk janë të papërfillshme”, këmbëngul ai.

Duhet theksuar se populli me siguri do të ketë opsionin për të votuar po për përditësimin e marrëveshjeve ekzistuese me Evropën, pa votuar po për një marrëveshje të re për energjinë elektrike. E kundërta, megjithatë, do të jetë e pamundur.

Taksat

Ndonëse nuk është anëtare e Bashkimit Evropian, Zvicra aktualisht paguan më shumë se një miliard franga gjatë dhjetë viteve për vendet më të varfra të Bashkimit, gjë që ka krijuar shprehjen “miliardë kohezion”.

Zyrtarisht, është një çështje solidariteti: si partnere e Evropës, Zvicra dëshiron të ndihmojë në uljen e pabarazive brenda Bashkimit. Por jozyrtarisht, kontributi financiar i Zvicrës përbën edhe biletën e saj të hyrjes në tregun europian, shkruan RTS.

Aktualisht, Zvicra paguan 130 milionë franga në vit. Nesër do të paguajë 350 milionë nëse populli votojë po për marrëveshjet e reja me BE-në.

Paratë e paguara direkt në vendet e BE-së

Paratë zvicerane nuk përfundojnë në Bruksel, në buxhetin e BE-së, siç kritikon shpesh SVP. Bashkimi do ta kishte preferuar, por këto para u paguhen drejtpërdrejt vendeve në nevojë. Përdoret për të financuar projekte specifike.

Letonia, për shembull, do të marrë rreth 12 milionë franga për të asgjësuar mbetjet e naftës nga ndërtimi i një dige hidroelektrike në vitet 1960 në Aizkraukle, 100 km nga kryeqyteti Riga. Aty janë të ndotura rreth 5000 metra kub burime natyrore; puna e financuar nga Zvicra ka për qëllim ruajtjen e ujit të pijshëm.

Ambasadori zviceran në vendet baltike, Martin Michelet, e justifikon ndarjen e kësaj shume për Letoninë, edhe pse Zvicra ka shumë tokë për të korrigjuar, me varësinë e “prosperitetit të Zvicrës” nga “ai i vendeve fqinje”. Kjo pagesë, sipas tij, projekton edhe “imazhin e një Zvicre të përkushtuar, të bashkuar që nxjerr në pah ekspertizën e saj”.

Pagat

Rreziku i nënofertimit

Me Evropën, mbrojtja e pagave lidhet kryesisht me punëtorët e postuar, pra punëtorët e huaj që ushtrojnë aktivitet profesional në Zvicër për një periudhë të shkurtër (maksimumi 90 ditë në vit dhe për kompani). Ajo përfaqëson 0.3% të vendeve të punës në vend.

Meqenëse pagat zvicerane janë më të larta, ekziston rreziku i dumpingut të pagave (ose uljes së pagave) dhe konkurrencës së pandershme.

Dymbëdhjetë euro në orë

Për të luftuar abuzimin, punëtorët e postuar janë të rregulluar rreptësisht. Kompanitë që dëshirojnë ta përdorin atë i nënshtrohen disa rregullave dhe duhet të njoftojnë autoritetet që i monitorojnë rregullisht.

Inspektorati i punës i dorëzon punëtorët e dërguar që ai monitoron në një pyetësor prej rreth njëzet pyetjesh. Qëllimi është të përcaktohet nëse shpërblimi korrespondon me kushtet minimale në Zvicër. Prandaj, pyetjet kanë të bëjnë me shumën e pagës jashtë vendit dhe në Zvicër, numrin e orëve të punës çdo javë, ekzistencën ose jo të aktiviteteve të shtunave dhe madje edhe mbulimin e shpenzimeve të transportit, akomodimit dhe ushqimit.

Kështu, duke ndjekur inspektoratin e punës në Vaud në dy kantiere, RTS ishte në gjendje të vëzhgonte se abuzimet janë të zakonshme, me paga për orë prej 12 euro ose paga mujore prej mezi 1,000 euro, shumë më poshtë nga kontratat kolektive. Në një kantier ndërtimi, montuesit portugez të kuzhinës gjithashtu nuk u lejuan të punonin. Ata nuk kishin marrë autorizimin e nevojshëm nga autoritetet për shkak të mungesës së dokumenteve të nevojshme.

Pas kontrolleve në terren, fillon pjesa administrative e hetimit, ku Komisioni i Përbashkët Profesional (i përbërë nga përfaqësues të punëdhënësve, punonjësve deri edhe autoriteteve) heton kompanitë për të cilat inspektorati i punës ka dyshime. Në rast abuzimi, ajo mund të vendosë të rregullojë pagat, ose edhe të gjobisë punëdhënësin, ose ta ndalojë atë të punojë në Zvicër.

Relaksimi i rregullave

Marrëveshja e re midis Zvicrës dhe Bashkimit Evropian përfshin disa ndryshime për punëtorët e postuar, për të cilat Evropa ka qenë e pakompromis. Sot, kompanitë e huaja që dëshirojnë të dërgojnë punëtorë në Zvicër duhet të kërkojnë autorizim të paktën tetë ditë para fillimit të punës, duke lejuar kantonet të organizojnë kontrolle. Nesër kjo periudhë do të binte në vetëm katër ditë.

Në lajmet e orës 12:30, Sophie Robin-Olivier, profesoreshë e së drejtës evropiane në Universitetin Panthéon-Sorbonne në Paris, shpjegon se për Unionin, “çdo gjë që merr formën e autorizimit është një pengesë shumë e vështirë”. “Kjo është ajo që duket më e kundërta me logjikën e tregut të lirë dhe tregtisë.”

Inspektorët e intervistuar në La Matinale presin që kontrollet – tashmë jo shumë bindëse – do të kenë sukses për të ndëshkuar edhe më pak abuzime.

Në Forum, Nicolas Rufener, sekretari i përgjithshëm i federatës së tregtisë së ndërtimit të Gjenevës, është më pak pesimist. Ai beson se marrëveshja e re nuk do ta ndryshojë jashtëzakonisht situatën, por se “kantonet që nuk kryejnë shumë apo asnjë kontroll, si Gjeneva, Valais dhe Vaud”, do të hyjnë në bord dhe do të kuptojnë se “shumë kompani që mbërrijnë nuk respektojnë” rregullat, por se “ata pastaj kthehen në rrugën e duhur”.

Ai e konsideron sistemin e ardhshëm “mjaftueshëm efektiv për të luftuar kundërvajtjet të cilat megjithatë përfaqësojnë një pjesë të vogël të të gjithë aktivitetit të ndërtimit”.

Në një takim me Komisionerin e BE-së për Punët e Brendshme, Magnus Brunner, Beat Jans shprehu shqetësimin për rritjen e kontrolleve të kufijve të brendshëm që po kryhen në zonën Shengen.

Në një takim në Cyrih, Jans dhe Brunner diskutuan funksionimin e Zonës Shengen – e cila u zgjerua për të përfshirë Rumaninë dhe Bullgarinë më 1 janar 2025 – sipas një njoftimi për shtyp nga Ministria Zvicerane e Drejtësisë të shtunën, transmeton albinfo.ch.

Kontrollet e brendshme në kufijtë në zonën Shengen duhet të kryhen brenda kornizës së kërkesave ligjore dhe duhet të koordinohen midis shteteve të interesuara, tha Jans për Brunner. Nga ana e tij, Komisioneri i BE-së theksoi rëndësinë e mbrojtjes efektive në kufijtë e jashtëm të Shengenit, gjë që kërkon gjithashtu bashkëpunim, nënvizoi ai, shkruan swissinfo.

Brunner pranoi gjithashtu pozicionin e Zvicrës si një shtet Shengen dhe tha se vendi luan “një rol të rëndësishëm për BE-në në menaxhimin efektiv të migracionit. Ky menaxhim është i nevojshëm në mënyrë që të mos perceptohet si një sfidë, por si një mundësi”, tha ai, sipas njoftimit për shtyp të Ministrisë së Drejtësisë.

Pakti i migracionit dhe azilit

Jans theksoi gjithashtu rëndësinë e paktit të BE-së për migracionin dhe azilin – për të cilin qeveria zvicerane paraqiti qëndrimin e saj në Parlament të premten. Pakti është një moment historik dhe një mundësi për ta bërë menaxhimin e migracionit në të gjithë Evropën më efikas dhe të qëndrueshëm, sipas Jans.

Jans dhe Brunner diskutuan më tej situatën e sigurisë në Siri dhe mbrojtjen e refugjatëve nga Ukraina. Për këto çështje, është në interesin e Zvicrës që të koordinohet me BE-në, pasi kjo mund të parandalojë migrimin dytësor brenda Shengenit, shkroi Ministria e Drejtësisë.

Brunner ka qenë Komisioner i BE-së për Çështjet e Brendshme dhe Migracionin që nga 1 dhjetori 2024.

Si ministër i drejtësisë, Jans merr pjesë rregullisht në takimet e ministrave të drejtësisë dhe të punëve të brendshme të vendeve anëtare të Shengenit.

Zviceranët mund të kenë një reputacion për ndershmëri, por më shumë se një milion njerëz u regjistruan në Regjistrin Kombëtar të Shmangies së Tarifave të Transportit Publik në Zvicër në fund të vitit 2024 – numri më i lartë që nga krijimi i të dhënave në vitin 2019.

Numri i udhëtarëve të gjobitur për kalimin e trenave, autobusëve dhe tramvajeve pa një biletë të vlefshme tani është 1,008,251, por numri real i shmangies së tarifave është shumë më i lartë, pasi shumë prej tyre nuk kapen.

Të rinjtë janë grupi më i madh i vetëm në mesin e shmangësve – ata nën 26 vjeç përbëjnë 35 për qind të të gjithë shmangësve, sipas Manuela Ruoss, një zëdhënëse e SwissPass Alliance, një organizatë ombrellë për 265 kompani transporti, transmeton albinfo.ch.

Ata që e bëjnë këtë jo vetëm duhet të paguajnë një gjobë, përveç çmimit të biletës, por edhe emri i tyre është përfshirë në një Regjistër Kombëtar të Shmangies së Tarifave.

Kjo për shkak se udhëtimi pa biletë është një çështje serioze: rezulton në humbje financiare prej 200 milionë frangash në vit për të gjithë ofruesit e transportit publik të Zvicrës (që përfundimisht çon në rritje të tarifave për të gjithë popullsinë), shkruan The Local.

Çfarë është saktësisht ky regjistër famëkeq?

Deri në vitin 2019, operatorët e transportit të Zvicrës kishin mbajtur listat e tyre të pasagjerëve të kapur duke udhëtuar ose pa biletë, ose pa biletën e duhur për udhëtimin e tyre.

Por nga viti 2019, u krijua një listë elektronike e unifikuar, në të gjithë Zvicrën, e shmangies së tarifave.

Sistemi i centralizuar e bëri të lehtë identifikimin e shkelësve “serial” – domethënë, njerëzve që hipnin pa biletë më shumë se një herë.

Kjo është e rëndësishme jo vetëm për arsye statistikore, por edhe për vendosjen e gjobave përkatëse.

Cilat janë gjobat për shmangien e tarifës?

Sipas faqes së internetit të kompanisë kombëtare hekurudhore, SBB, udhëtimi pa një biletë të vlefshme kushton 90 franga (përveç çmimit të biletës) nëse kjo është shkelja e parë e udhëtarit – ose të paktën hera e parë që kapet.

Për kundërvajtjen e dytë dhe të tretë, shtesat janë përkatësisht 130 dhe 160 franga.

Dënimi për udhëtim me biletë pjesërisht të vlefshme është 70 franga për shkeljen e parë, 110 për të dytën dhe 140 franga për të tretën.

Shmangësit e zakonshëm të tarifave (më shumë se tri herë pa biletë) mund të kenë një kallëzim penal kundër tyre dhe të dënohen me burg.

Megjithatë, SwissPass Alliance po kërkon të rrisë gjobën e shkelësit kronik në 540 franga – mjaftueshëm për ta larguar këtë praktikë një herë e përgjithmonë.

Pse po rritet numri i shmangësve të tarifave?

Ka dy arsye kryesore për këtë fenomen, tha Ruoss.

Njëra është se çmimet e transportit publik janë rritur gjatë viteve të fundit, duke e bërë udhëtimin më të shtrenjtë.

Arsyeja e dytë është se njerëzve (dhe veçanërisht të rinjve) u pëlqen të marrin rreziqe – veçanërisht pasi kontrollet e biletave janë sporadike në autobusë dhe tramvaje, dhe në rrugët e trenave në distanca të shkurtra ato kontrollohen rrallë.