Sa i (pa)pastër është ajri në Zvicër

Ndotja nga pluhuri i imët është rritur pak në vitin 2025 pas viteve të rënies dhe sipas ekspertëve po shfaqet një fazë stanjacioni.

Pluhuri i imët në ajrin zviceran tregoi një rritje të lehtë në vitin 2025, sipas analizës paraprake të matjeve të Rrjetit Kombëtar për Vëzhgimin e Ndotësve të Ajrit (NABEL).

Sipas Zyrës Federale për Mjedisin (UFAM), luhatjet vjetore janë kryesisht për shkak të kushteve të motit: ngjarje të tilla si zjarret në pyje ose pluhuri i Saharasë në fakt mund të ndikojnë në nivelet e pluhurit të imët.

Çfarë janë pluhurat e imët

Pluhurat e imët janë një përzierje e disa grimcave. Nga njëra anë, ato përbëhen nga të ashtuquajturat grimca primare, të emetuara direkt nga proceset e djegies, për shembull nga motorët me naftë dhe sistemet e ngrohjes me dru, ose të gjeneruara nga gërryerja e gomave, frenave ose sipërfaqes së rrugës. Nga ana tjetër, ato përfshijnë grimca sekondare, të cilat formohen vetëm në ajër nga ndotës të gaztë si oksidet e squfurit, oksidet e azotit ose amoniaku.

Bëhet një dallim midis PM10 dhe PM2.5, ose grimcave me një diametër më të vogël se 10 dhe 2.5 të mijëtat e një milimetri përkatësisht.

Si ka evoluar cilësia e ajrit

Në vitet e fundit, ndotja nga pluhuri i imët është ulur vazhdimisht. Sipas Martin Röösli, profesor i epidemiologjisë mjedisore në Institutin Zviceran të Shëndetit Tropikal dhe Publik të Universitetit të Bazelit, janë marrë masa të shumta, për shembull në lidhje me sistemet e ngrohjes, trafikun dhe industrinë.

Megjithatë, tani ekziston një fazë stanjacioni: “Dyshoj se me masat aktuale do të jemi në gjendje të zvogëlojmë më tej ndotjen nga pluhuri i imët”. Sistemet e ngrohjes me dru, për shembull, në fakt do të kontribuonin në një masë relativisht të madhe në përqendrimin e pluhurit të imët.

Rekomandimet e OBSH-së

Organizata Botërore e Shëndetësisë (OBSH) përditësoi udhëzimet e saj për cilësinë e ajrit në vitin 2021 bazuar në prova të reja shkencore, duke ulur vlerat kufitare. Për lëndën e imët grimcore, vlera referuese është ulur nga 10 në 5 mikrogramë për metër kub për PM2.5, raporton RSI. Megjithatë, këto rekomandime të OBSH-së nuk janë ligjërisht të detyrueshme, transmeton albinfo.ch.

Vlerat kufitare ligjore zvicerane ende bazohen në udhëzimet e OBSH-së të vitit 2005. Këto kufij respektohen në shumicën e vendeve në Zvicër, nënvizon UFAM. Vlerat e reja udhëzuese të OBSH-së, nga ana tjetër, shpesh janë qartësisht të vjetruara.

UFAM aktualisht po shqyrton nëse do t’i përshtatë vlerat kufitare sipas rekomandimeve të reja të OBSH-së, siç sugjerohet edhe nga Komisioni Federal i Higjienës së Ajrit. Një zhvillim i mirëpritur nga Markus Kalberer, profesor i shkencës atmosferike në Universitetin e Bazelit: “OBSH bazohet në një gamë të gjerë praktikash mjekësore. Është parë se duke përgjysmuar vlerat kufitare për grimcat e imëta, do të arriheshin përfitime të qarta shëndetësore”.

Sa të dëmshme janë pluhurat e imëta

“Vlerësimet tregojnë se në Zvicër çdo vit mbi 2,000 vdekje shkaktohen nga ndotja e ajrit. Rreziku shëndetësor i lidhur me pluhurat e imëta nuk është i papërfillshëm”, thotë Kalberer. Martin Röösli gjithashtu thekson efektet e dëmshme: “Grimcat e imëta kanë një ndikim të gjerë në sistemin kardiovaskular. Është provuar gjithashtu se shkaktojnë kancer dhe çojnë në vdekshmëri të parakohshme.”

Një rritje e ndotjes nga pluhuri i imëtë në Zvicër në vitin 2025 është vërejtur edhe nga kompania IQAir në Raportin e saj Botëror të Cilësisë së Ajrit. Vlerat kufitare të OBSH-së, sipas raportit, nuk respektohen në pothuajse asnjë vend.

---