Fenomeni i mbiturizmit nuk është i ri në nivel global. Edhe pse mbetet i kufizuar në Zvicër për momentin, madje edhe në gjerësitë tona gjeografike, njerëzit po fillojnë të mendojnë se si ta adresojnë atë.

Zgjidhje të mundshme

Aktualisht nuk ka një strategji kombëtare të koordinuar, por gjërat po lëvizin: “Tema do të përfshihet si përparësi në rishikimin e ardhshëm të strategjisë kombëtare të turizmit. Prandaj, mbiturizmi njihet si një sfidë në nivel federal”, shpjegon Adrian Müller, një studiues i turizmit në Universitetin e Bernës.

Ndërkohë, disa rajone kanë miratuar tashmë masa lokale: kufizime të aksesit, tarifa hyrjeje, fushata ndërgjegjësimi dhe prania e rojeve.

Në Appenzell Innerrhoden, për shembull, është futur një sistem rezervimi parkimi për të ulur presionin mbi masivin Alpstein. Në liqenin Oeschinen në kantonin e Bernës, rezervimet për teleferikun tani janë të detyrueshme. Dhe në tre të diela në verë, qasja në liqenin Klöntal (GL) është e ndaluar për makinat, transmeton albinfo.ch.

Këto iniciativa po tregojnë rezultate fillestare premtuese, por ato janë ende të izoluara. “Përqendrimi vetëm në komunikim dhe ndërgjegjësim nuk do të jetë i mjaftueshëm në planin afatgjatë. Nevojitet një kombinim masash të synuara”, paralajmëron Müller. Turizmi i Zvicrës, nga ana e tij, synon të shpërndajë më mirë flukset e vizitorëve, si me kalimin e kohës – duke përmirësuar qëndrimet në pranverë dhe vjeshtë – ashtu edhe në të gjithë hapësirën, duke promovuar destinacione më pak të njohura, shkruan RSI.

Fushata “Magjia e Vendeve Magjike” synon pikërisht në këtë drejtim, duke paraqitur vende si Burgdorf (BE), Bremgarten (AG) dhe Auvernier (NE). “Një mundësi e zbatueshme është rritja cilësore dhe jo sasiore: jo më shumë vizitorë, por vlerë e shtuar më e madhe për qëndrim”, përfundon Müller. Zgjidhjet përfshijnë qëndrime më të gjata, përdorimin e furnizuesve vendas dhe konsumin e produkteve rajonale.

Efektet e mbiturizmit

Turizmi i tepërt ka pasoja të prekshme. Studiuesit bëjnë dallimin midis efekteve të drejtpërdrejta  infrastrukturës së mbingarkuar, trafikut, transportit publik të mbingarkuar, radhëve, hapësirave publike të mbingarkuara   dhe shqetësimeve më të përhapura si zhurma, mbeturinat ose tensionet që lidhen me hapësirën e përbashkët.

“Pasojat indirekte mund të jenë gjithashtu sociale dhe ekonomike, me rritjen e qirave, një rritje të qirave afatshkurtra dhe zhdukjen e infrastrukturës lokale. Këto dinamika mund të jenë të dëmshme për përzierjen sociale të disa lagjeve”, vëren Müller.

“Ashtu si shumë vende, Zvicra preket herë pas here nga mbiturizmi, në rajone dhe periudha të caktuara. Por nuk është një fenomen i përhapur ose i vazhdueshëm”, specifikon studiuesi. Megjithatë, ky vlerësim duhet të kontekstualizohet: “Turizmi i tepërt është një fenomen i perceptuar subjektivisht. Nëse jeta e përditshme ndërpritet, një vend mund të konsiderohet i mbivizituar, edhe nëse shkalla e okupimit është e moderuar në terma absolutë.”

Gjithnjë e më shumë zviceranë tani kanë një jetë hibride, duke punuar një pjesë të vitit në Zvicër dhe një pjesë të vitit jashtë vendit. Por lëvizshmëria ndërkombëtare mund të çojë në probleme me taksat, sigurimet shoqërore dhe jetën sociale.

Melanie Marquez punon në Kubën me diell për disa muaj në vit gjatë dimrit zviceran. Ajo dhe bashkëpunëtorja e saj Cyrilla Duforêt zotërojnë një kompani turizmi dhe sporti që organizon pushime në ishullin e Karaibeve; ata gjithashtu drejtojnë një palestër në Bernë.

Në fillim, ata i shfrytëzuan spontanisht mundësitë e biznesit kur ato u shfaqën, por “pas një faze disi të pasigurt, kuptuam se ishte e rëndësishme të sqaronim gjërat administrativisht”, thotë Marquez.

Përcaktimi i rezidencës tatimore

Kur punoni në dy vende, një nga pyetjet e para që duhet t’i bëni vetes është se ku të deklaroni të ardhurat tuaja dhe të paguani taksat.

Nëse, si banor zviceran, punoni jashtë vendit për një kompani zvicerane që nuk ka degë lokale, të ardhurat tuaja taksohen vetëm në Zvicër  për sa kohë që nuk jeni në vendin e huaj për më shumë se 183 ditë në vit.

Megjithatë, nëse punoni jashtë vendit për një kompani të huaj, të ardhurat tuaja taksohen në atë vend  edhe nëse nuk jeni rezident tatimor atje. “Të jesh rezident tatimor në Zvicër nuk do të thotë që nuk paguani taksa në vendin tjetër”, thotë Nicole Töpperwien, CEO e Soliswiss, një kooperativë që ofron këshilla për Swiss Abroad.

Është gjithashtu thelbësore të kuptoni se në cilën pikë fitoni statusin e rezidentit tatimor në vendin e huaj.

Dallimi i biznesit nga ai personal

Sipas ligjit zviceran, rezidenca tatimore e një kompanie bazohet në vendndodhjen e selisë së saj ose “menaxhimit efektiv”. Dallimi midis rezidencës tatimore të një kompanie dhe asaj të një individi është i rëndësishëm, sepse ato mund të ndryshojnë.

Situata e Marquez dhe Duforêt është mjaft e thjeshtë pasi kompania e tyre është e listuar në regjistrin zviceran të tregtisë. Ata gjithashtu jetojnë në Zvicër për pjesën më të madhe të vitit.

Megjithatë, “konfliktet e rezidencës tatimore janë të zakonshme”, thotë Töpperwien. “Është e rëndësishme të përcaktohet një situatë sa më e qartë që të jetë e mundur që funksionon me rregullat e vendeve të ndryshme.”

Taksimi i dyfishtë

Në përgjithësi, përveç nëse një traktat tatimor specifikon ndryshe, çdo rezident tatimor në Zvicër tatohet atje mbi të ardhurat në mbarë botën.

Zvicra ka marrëveshje për taksimin e dyfishtë me shumë vende. Këto marrëveshje parandalojnë që individët dhe kompanitë të tatohen dy herë mbi të njëjtat të ardhura. Një Marrëveshje për Tatim të Dyfishtë përcakton se cili vend mund të taksojë cilat të ardhura.

Edhe nëse të gjitha ose një pjesë e të ardhurave tuaja janë tatuar tashmë në një vend tjetër, në përgjithësi është e nevojshme të deklaroni pasurinë dhe të ardhurat globale në vendbanimin tuaj tatimor.

“Pa një marrëveshje, taksimi i dyfishtë është i mundur. Megjithatë, në raste të caktuara, Zvicra merr parasysh faktin se ju tashmë keni pasur nevojë të paguani taksa në një vend tjetër”, thotë Töpperwien. Por ajo paralajmëron se “mosdeklarimi i asgjëje në Zvicër ose vetëm deklarimi i pjesshëm mund të kualifikohet si mashtrim tatimor, edhe nëse të ardhurat janë tatuar diku tjetër”. Përveç kësaj, “nëse nuk paguani taksa askund, ka një problem”, thotë ajo.

Njoftimi i nisjes ose mbërritjes

Disa komuna zvicerane kërkojnë njoftim për nisjen tuaj nëse planifikoni të kaloni më shumë se tre muaj rresht (90 ditë) jashtë vendit – në të cilën pikë ata ju konsiderojnë si zviceran jashtë vendit, gjë që ka implikime tatimore.

Töpperwien thotë se shumica e komunave janë akomoduese dhe të hapura për të negociuar qëndrime të huaja deri në gjashtë muaj ose herë pas here në vit, pa regjistruar një nisje. Rregullat gjithashtu mund të ndryshojnë nga kantoni në kanton. Töpperwien rekomandon fuqimisht “të kontaktoni gjithmonë komunën dhe autoritetet tatimore”.

Menaxhimi i financave në vende të shumta

Si bashkëpronare e një kompanie turistike në Skandinavi, Karin* ka shijuar dimra me dëborë për më shumë se dhjetë vjet, shkruan swissinfo. Ajo gjithashtu punon si agjente udhëtimesh në Zvicër.

Mund të jetë e ndërlikuar të zotërosh një biznes në një vend ku nuk e flet rrjedhshëm gjuhën dhe proceset administrative të të cilit janë të panjohura. “Pa një partner që e njeh sistemin lokal, ndoshta nuk do ta kisha ndërmarrë kurrë këtë hap”, thotë ajo.

Në raste si ajo e Karin, është e rëndësishme të ndahen financat e biznesit dhe ato personale dhe të strukturohen qartë flukset e parave të gatshme për autoritetet tatimore. Të kesh llogari bankare në secilin vend bëhet praktikisht e domosdoshme, transmeton albinfo.ch.

Edhe pse është plotësisht e ligjshme të kesh firma në shumë vende, “zgjedhja e strukturës ligjore të kompanisë suaj dhe mënyra se si i vendosni gjërat janë shumë të rëndësishme, sepse këto kanë implikime tatimore dhe të sigurimeve shoqërore”, shpjegon Töpperwien.

Boshllëqe në përfitimet e sigurimeve shoqërore

Kushdo që punon në Zvicër i nënshtrohet ligjërisht sistemit zviceran të sigurimeve shoqërore, edhe nëse nuk jeton në vend me kohë të plotë. Shumica e vendeve të tjera kanë një kërkesë të ngjashme. Megjithatë, të punosh në disa vende nuk do të thotë domosdoshmërisht që duhet të paguash në sistemin e sigurimeve shoqërore të secilit prej tyre.

Zvicra ka marrëveshje për sigurimet shoqërore me mbi 50 vende të BE-së dhe EFTA-s (Shoqata Evropiane e Tregtisë së Lirë), si dhe me 22 vende të tjera. Në BE/EFTA, qëllimi është të kufizohet përkatësia në një vend të vetëm, madje edhe për njerëzit që punojnë në disa vende.

Gjërat bëhen më të ndërlikuara nëse Zvicra nuk ka një marrëveshje që mbulon situatën tuaj. Kjo mund të rezultojë në pagesën në më shumë se një sistem sigurimesh shoqërore. Mund të çojë gjithashtu në boshllëqe në kontribute.

Sipas Töpperwien, punonjësit me kohë të pjesshme në Zvicër shpesh bien pre e vështirësive administrative. Ata që modifikojnë shpesh statusin e tyre të qëndrimit me komunat e tyre zvicerane mund të dëmtojnë sigurinë e tyre shoqërore dhe stabilitetin fiskal. Pensionet e pleqërisë janë veçanërisht në rrezik. “Për të përfituar nga një pension i mirë më vonë, është e preferueshme të kontribuoni vazhdimisht [në skemën e pensioneve] të një vendi të vetëm”, këshillon Töpperwien.

Rasti i çdo personi është unik, pasi varet nga rrethanat specifike të punës (punonjës me pagë, i vetëpunësuar, i dërguar, etj.), nga qarku i huaj i përfshirë dhe nga prania ose mungesa e një marrëveshjeje. Prandaj, këshillohet të kontaktoni drejtpërdrejt autoritetet e sigurimeve shoqërore për të diskutuar situatën tuaj të veçantë.

Jeta sociale mund të vuajë

Të xhongluarit e jetës në dy vende mund të duket emocionuese, por ka edhe të metat e veta.

“Ne jetojmë midis dy botëve. Sa herë që kthehesh në njërën prej tyre, duhet të rizbulohesh para se të ndihesh përsëri si në shtëpi”, thotë Marquez. Duforêt shton se “njerëzit ndonjëherë kanë përshtypjen se jemi vazhdimisht me pushime. Por kjo nuk pasqyron aspak realitetin”.

Karin vëren lodhjen dhe stresin e shkaktuar nga përgatitjet për zhvendosje. “Pothuajse një vit më parë, më duhej të shkoja të kërkoja një apartament në zonën time, të gjeja një nënqiramarrës për shtëpinë time në Zvicër dhe ta bëja vendin të banueshëm për dikë tjetër… Kur largohesh për tre muaj, është pothuajse si të zhvendosesh, veçanërisht me një fëmijë!”

Karin pranon se jeta e saj shoqërore ka vuajtur si rezultat i mungesave të saj të zgjatura. “Faza që çon në largim është aq intensive  midis punës, jetës familjare dhe përgatitjeve  saqë mbetet pak kohë për t’u shoqëruar me miqtë.”

Planifikimi është thelbësor

Töpperwien mendon se është thelbësore që punonjësit me kohë të pjesshme të Zvicrës në Vendet e Huaja të planifikojnë karrierën e tyre me kujdes  dhe të konsultohen me një këshilltar të specializuar në të drejtën ndërkombëtare të taksave dhe të drejtën e sigurimeve shoqërore.

Pak ekspertë i kuptojnë marrëveshjet komplekse, veçanërisht kur ato përfshijnë vende jashtë zonës BE/EFTA. “Prandaj, këshillat janë shpesh të shtrenjta,” thotë Töpperwien, “por thelbësore për të shmangur gabimet serioze”.

Asistentët shkollorë mbështesin mësuesit në mësimdhënien e tyre të përditshme. Ata marrin përsipër detyra mbikëqyrëse, të tilla si organizimi dhe drejtimi i projekteve, ekskursioneve ose mësimeve sportive, duke lehtësuar kështu ngarkesën e punës së mësuesve.

Askush nuk e di se sa asistentë të tillë shkollorë ka në Zvicër, sipas “Blick”. Në vitin 2020, pak më shumë se 900 asistentë ishin të punësuar në kantonin e Bernës. Këtë vit, numri është rritur në pothuajse 3,000. Detyrat e sakta të asistentëve të tillë përcaktohen nga vetë kantonet. Në kantonet e Glarus dhe Cyrihut, për shembull, ata janë të punësuar si mbikëqyrës të pushimeve; në Bernë, ata ofrojnë edhe shërbime përkthimi.

Organizata ombrellë kërkon rregullore uniforme

Shoqata e Mësuesve Zviceranë (LCH) tani dëshiron rregullore uniforme. Shoqata kërkon që kantonet dhe komunat të përcaktojnë qartë rolet. Duhet të zbatohen kërkesat minimale, të tilla si një program trajnimi uniform në një kolegj trajnimi mësuesish. Kursi i asistencës nuk duhet të konkurrojë me programet e trajnimit të mësuesve, shkruan 20minuten, transmeton albinfo.ch.

Christian Hugi është nënkryetar i LCH dhe bashkë-hartoi dokumentin e pozicionit. Ai i tha “Blick”: “Ndihma mbetet ndihmë. Mësuesi vendos dhe delegon, asistenti ofron mbështetje.” Duhet të ketë rregulla të qarta në lidhje me detyrat që kryejnë asistentët dhe kush lejohet të ushtrojë profesionin. Hugi beson se kërkesat e LCH po dëgjohen nga autoritetet. “Shpresojmë që ata të jenë gjithashtu të shqetësuar se fëmijët e tyre po kujdesen nga njerëz të kualifikuar.”

“Asistentët shkollorë ndonjëherë keqpërdoren”, thotë Nadja Mayer, anëtare e bordit dhe bashkëthemeluese e Shoqatës së Asistentëve Shkollorë Zviceranë. Për shembull, kur asistentët caktohen të marrin përsipër një klasë për disa ditë.

Kjo është arsyeja pse ajo është “shumë e kënaqur” me kërkesat e mësuesve. “Asistentët shkollorë duhet të lehtësojnë ngarkesën e punës së mësuesve, jo të veprojnë në mënyrë të pavarur.” Mayer e sheh kursin e detyrueshëm të trajnimit për mësues më shumë si një mbrojtje sesa si një pengesë. Megjithatë, sipas mendimit të saj, asistentët shkollorë nuk duhet të jenë një kualifikim i vitit të parë. “Profesioni kërkon një sasi të caktuar përvoje jetësore.”

Zvicra po përballet me mungesë mësuesish. Në të njëjtën kohë, numri i asistentëve shkollorë po rritet me shpejtësi  veçanërisht në kantonin Bern. Por jo të gjithë janë të kënaqur me këtë zhvillim. Shoqata Zvicerane e Mësuesve (LCH) po kërkon trajnime të detyrueshme dhe rregulla të qarta për rolin e tyre, përcjell albinfo.ch.

Rritje e madhe në numër por pa standarde të përbashkëta

Asistentët shkollorë ndihmojnë në lehtësimin e ngarkesës ditore të mësuesve duke marrë përsipër detyra të ndryshme, si mbikëqyrja gjatë pushimeve, organizimi i ekskursioneve apo ndihma në orët e edukimit fizik. Por sipas raportimeve nga Blick, askush nuk e di saktësisht sa asistentë janë të punësuar në të gjithë vendin.

Në vitin 2020, vetëm në kantonin Bern kishte rreth 900 asistentë. Këtë vit, ky numër është rritur në afro 3,000. Detyrat e tyre ndryshojnë sipas kantoneve  në Glarus dhe Cyrih, ata mbikëqyrin pushimet, ndërsa në Bern ndihmojnë edhe me përkthime për nxënësit që nuk flasin gjuhën.

Shoqata e mësuesve kërkon rregulla të unifikuara

Shoqata LCH kërkon që rolet dhe përgjegjësitë e asistentëve të përcaktohen qartë nga kantonet dhe komunat. Ajo propozon që të vendoset një program i detyrueshëm trajnimi, i zhvilluar nga kolegjet pedagogjike, që nuk duhet të zëvendësojë shkollimin për mësuesit e plotë.

“Asistenca është vetëm asistencë. Mësuesi vendos dhe delegon, asistenti mbështet” deklaron Christian Hugi, nënkryetar i LCH.

Ai thekson se duhet të ketë rregulla të qarta për atë që mund të bëjë një asistent dhe kush lejohet ta ushtrojë këtë profesion. “Autoritetet duhet të shqetësohen që fëmijët të jenë nën kujdesin e personave të kualifikuar”, shton ai.

“Asistentët ndonjëherë keqpërdoren”

Nadja Mayer, bashkëthemeluese e Shoqatës së Asistentëve Shkollorë të Zvicrës, është e një mendjeje me LCH.

“Asistentët shkollorë ndonjëherë keqpërdoren”, thotë ajo, duke përmendur raste kur u kërkohet të udhëheqin klasa për disa ditë me radhë.

Ajo përkrah idenë e trajnimit të detyrueshëm, duke e parë atë si një formë sigurie dhe jo pengesë. Sipas saj, asistentët nuk duhet të jenë persona pa përvojë, pasi “profesioni kërkon një nivel të caktuar përvoje jetësore”.

Në komunën Brienz të kantonit Graubünden, e cila është në rrezik nga shembjet e shkëmbinjve, situata është përmirësuar disi. Rrëshqitjet e dheut dhe rrjedhat e mbeturinave që kërcënonin rrugët poshtë fshatit të evakuuar nuk përbëjnë më një rrezik të menjëhershëm, transmeton albinfo.ch.

Për këtë arsye, komuna përgjegjëse Albula ka hequr disa nga masat e sigurisë të dielën pasdite. Sipas raportit më të fundit të situatës, i publikuar mëngjesin e së dielës, toka që më parë ishte lagur rëndë ka filluar të thahet. Si pasojë, është planifikuar heqja e ndalimeve për çiklistët dhe këmbësorët në rrugët kantonale të prekura, si dhe në shtegun e ecjes. Po ashtu, lejohet sërish peshkimi dhe vozitja me kanoe në lumin Albula.

Fshati Brienz i evakuuar që nga nëntori 2024

Masat kufizuese kanë qenë në fuqi që nga e hëna e kaluar. Shirat e dendur kanë shkaktuar disa shembje shkëmbinjsh, duke përshpejtuar rrjedhat e mbeturinave mbi fshat. Komuna thekson se në tokë të lagur mbeturinat mund të lëvizin më larg se sa në tokë të thatë, prandaj ka ekzistuar një rrezik i vogël që një ortek mbeturinash të arrinte deri në rrugë.

Megjithatë, ndalesa për hyrjen në fshatin Brienz dhe zonat përreth mbetet në fuqi. Sapo situata të jetë e sigurt, banorëve të evakuuar do t’u lejohet të vizitojnë fshatin gjatë ditës. Kujtojmë se Brienz është evakuuar që në nëntor të vitit të kaluar për shkak të rrezikut të shembjes së një masivi shkëmbor.

Ministri zviceran i Ekonomisë, Guy Parmelin, e përshkroi si të papritur dhe “ndëshkuese” vendimin e Donald Trump për vendosjen e tarifave 39% mbi importet nga Zvicra. Qeveria në Bernë pritet të shqyrtojë me urgjencë një riformulim të ofertës së saj tregtare ndaj Uashingtonit.

“Po përpiqemi të kuptojmë se çfarë ka munguar,” u shpreh Parmelin për radion publike frankofone RTS të shtunën, një ditë pas shpalljes së tarifave nga SHBA-të.

Megjithatë, ai shprehu besimin se vendimi mund të kthehet mbrapsht. “Këshilli Federal mund të mblidhet në çdo moment, fizikisht ose virtualisht, dhe shumë shpejt do të analizojmë çfarë e shtyu Presidentin amerikan në këtë hap,” theksoi ai, transmeton albinfo.ch.

“Do të bëjmë gjithçka për të treguar vullnetin tonë të mirë dhe për të rishikuar ofertën,” shtoi Parmelin, duke lënë të kuptohet se zhvillimet e reja priten që në fillim të javës.