1.4 miliardë euro në vit — dhe kjo është pjesa më e vogël e asaj që diaspora mund të japë

Gjatë vitit 2025 diaspora dërgoi në Kosovë rreth 1.414 miliardë euro. Në vitin 2021 shifra ishte 1.153 miliardë. Gjatë dekadës së fundit, remitancat kanë përbërë mesatarisht 13 deri 14 për qind të Bruto Produktit Vendor.

Është shifra që citohet në çdo debat ekonomik në Kosovë, zakonisht si dëshmi force. Lulzim Rafuna e citon për arsyen e kundërt: për të treguar sa pak thotë.

“Kontributi i diasporës është vlerësuar kryesisht përmes remitancave, por potenciali i saj është shumë më i madh,” thotë kryetari i Odës Ekonomike të Kosovës. Argumenti i tij është se paraja që hyn si mbështetje familjare dhe paraja që hyn si investim prodhues nuk janë e njëjta gjë — dhe se Kosova ende nuk ka ndërtuar mekanizmat për ta kthyer njërën në tjetrën.

Çfarë ndryshon konkretisht nëse diaspora shihet si investitor dhe jo si burim remitancash?

Ndryshon vetë marrëdhënia. Diaspora mund të jetë investitor, bashkëpronar, partner tregtar, burim teknologjie dhe urë për integrimin e kompanive kosovare në tregjet ndërkombëtare. Kjo nuk është e njëjta gjë me një transfer familjar.

Bashkatdhetarët tanë tashmë kanë krijuar kursime dhe kapital përmes punës shumëvjeçare jashtë vendit. Krahas kapitalit financiar, ata zotërojnë përvojë profesionale, teknologji, njohuri për tregjet ndërkombëtare dhe — ajo që nuk blihet me para — rrjete biznesore.

Prandaj duhet të kalojmë nga perceptimi i diasporës vetëm si burim remitancash drejt një partneriteti të strukturuar ekonomik dhe investiv.

Çfarë i motivon realisht bashkatdhetarët të investojnë — dhe çfarë i ndal?

Bizneset nuk investojnë vetëm nga dashuria për vendlindjen. Ato investojnë kur shohin perspektivë biznesore dhe potencial real për fitim. Lidhja emocionale mund të jetë shtysa fillestare, por vendimi përfundimtar mbështetet në analiza ekonomike dhe financiare: siguria e kapitalit, kthimi i pritshëm, madhësia e tregut, kostot e operimit, fuqia punëtore, mundësitë për eksport dhe stabiliteti juridik.

“Bizneset nuk investojnë vetëm nga dashuria për vendlindjen.”

Kursimet e diasporës janë kapital i fituar me shumë punë dhe nuk duhet të trajtohen si burim i garantuar investimesh, duke menduar se ata patjetër do të vijnë e do të investojnë. Hezitimi lidhet me procedurat e ndërlikuara, pasigurinë juridike, mungesën e informacioneve të verifikuara, vështirësitë në identifikimin e partnerëve të besueshëm dhe zbatimin joefikas të kontratave.

Pse paraja e diasporës përfundon kryesisht në patundshmëri — dhe si zhvendoset drejt prodhimit?

Sepse patundshmëria perceptohet si më e thjeshtë dhe më e sigurt, ndërsa prodhimi, teknologjia apo turizmi kërkojnë analiza më të thelluara, staf profesional, partnerë të besueshëm dhe mbështetje institucionale.

Për ta ndryshuar këtë strukturë, Kosovës i duhet një databazë profesionale e projekteve investuese. Investitorit duhet t’i ofrohen informacione konkrete për sektorin, tregun, lokacionin, fuqinë punëtore, kostot, lejet, incentivat dhe mundësitë për eksport — përfshirë qasjen në tregun rajonal dhe atë evropian me preferenca.

Njëkohësisht nevojiten instrumente bashkëinvestimi, fonde garantuese dhe skema që e lidhin kapitalin dhe përvojën e diasporës me kapacitetet e bizneseve vendore. Investimi duhet të jetë ekonomikisht i qëndrueshëm dhe fitimprurës, jo vetëm i motivuar emocionalisht.

Cilat pengesa ju raportohen më shpesh?

Procedurat e gjata administrative, mungesa e koordinimit ndërmjet institucioneve, vështirësitë me lejet dhe licencat, qasja në tokë dhe në parqe industriale, mungesa e fuqisë punëtore me profile të caktuara dhe pasiguria lidhur me zbatimin e kontratave.

Problem i rëndësishëm është edhe mungesa e informacioneve të sakta dhe të strukturuara. Investitori shpesh nuk e di se cilit institucion duhet t’i drejtohet, cilat dokumente kërkohen dhe cilët partnerë janë të besueshëm.

Për investitorët seriozë, pengesa nuk është vetëm kostoja financiare. Po aq të rëndësishme janë koha, parashikueshmëria, siguria juridike dhe besueshmëria e institucioneve dhe e partnerëve.

Çfarë duhet të bëjnë institucionet për ta bërë vendin konkurrues?

Kosova duhet ta trajtojë tërheqjen e investimeve si proces aktiv dhe konkurrues. Nuk mund të presim që diaspora të investojë vetëm për shkak të lidhjes së saj me vendin.

Nevojitet përmirësimi i sigurisë juridike, shkurtimi dhe digjitalizimi i procedurave, trajtimi i barabartë i investitorëve dhe krijimi i një mekanizmi funksional “one-stop shop”. Këtë e bëjnë shumë shtete — pse të mos e bëjmë edhe ne?

OEK-u, në bashkëpunim me institucionet përgjegjëse dhe Zyrat e Diasporës, mund të shërbejë si ky mekanizëm — jo vetëm për diasporën, por për çdo investitor të huaj. Paralelisht po lobojmë për zhvillimin e arsimit profesional, për zona ekonomike funksionale dhe për përgatitjen e paketave sektoriale.

Ku ka arritur deri tani Zyra e Diasporës në Stuttgart?

Rezultatet e para lidhen me krijimin e rrjetit të kontakteve, identifikimin e bizneseve të diasporës, shkëmbimin e informacioneve dhe përgatitjen e takimeve B2B, misioneve ekonomike dhe ngjarjeve të përbashkëta.

Synimi është ta zgjerojmë modelin me zyra në Cyrih, Romë, Vjenë, Bruksel dhe qendra të tjera ku diaspora ka prani të konsiderueshme. Këto do të jenë adresa institucionale ku investitorët marrin informacione të verifikuara dhe identifikojnë partnerë seriozë.

Një prioritet i veçantë do të jetë mbështetja e prodhuesve kosovarë për plasimin e produkteve në tregjet ndërkombëtare: identifikim i blerësve, distributorëve dhe partnerëve potencialë. Roli i Odës është që interesimin fillestar ta shndërrojë në partneritete të qëndrueshme, investime, rritje të eksporteve dhe vende pune.

Diaspora tashmë është në gjeneratën e tretë. Çfarë sjell ajo përveç kapitalit?

Kjo gjeneratë karakterizohet nga një nivel më i lartë emancipimi, arsimimi, kualifikimi profesional dhe integrimi në profesione e institucione të rëndësishme ndërkombëtare. Shumë bashkatdhetarë janë pronarë biznesesh, drejtues, menaxherë dhe ekspertë — njerëz që mund të ofrojnë këshillim e mentorim dhe të sjellin teknologji, standarde dhe kulturë moderne të menaxhimit.

Një pjesë e konsiderueshme punon në korporata të mëdha ndërkombëtare. Përmes pozitave dhe rrjeteve që kanë krijuar, ata mund të ndihmojnë në lidhjen e kompanive kosovare me këto korporata, në transferimin e teknologjisë dhe në përfshirjen e bizneseve tona në zinxhirët ndërkombëtarë të furnizimit.

Këtu hyn edhe diplomacia ekonomike. Ndërmarrësit tanë jashtë i njohin tregjet, kulturën e biznesit dhe institucionet e vendeve ku veprojnë. Të organizuar, ata mund të funksionojnë si një rrjet ambasadorësh ekonomikë të Kosovës.

“Diasporën nuk duhet ta shohim vetëm si burim kapitali, por si burim njohurish, përvoje, teknologjie dhe kontaktesh ndërkombëtare.”

Tri argumentet e Rafunës

Përgjigjja e tij kur një sipërmarrës i diasporës pyet: pse duhet të investoj në Kosovë?

Tri masat që kërkon nga Qeveria

Rrjeti i Zyrave të Diasporës

Remitancat në shifra

Shifrat 2021 dhe 2025 sipas Rafunës; ndarja sipas vendeve sipas Bankës Qendrore të Republikës së Kosovës.