Inteligjenca artificiale (IA) nuk funksionon plotësisht në mënyrë të pavarur nga njeriu. Pas teknologjisë që po transformon gjithnjë e më shumë jetën e përditshme qëndrojnë miliona punëtorë, të cilët kryejnë detyra të domosdoshme për trajnimin, përmirësimin dhe kontrollin e algoritmeve.
Kjo fuqi punëtore, e cilësuar si “heronjtë e panjohur të inteligjencës artificiale”, mbetet kryesisht e padukshme për publikun. Ajo përbëhet kryesisht nga punëtorë në vendet në zhvillim, ku kostoja e fuqisë punëtore është më e ulët.
Sektori i punës së lidhur me inteligjencën artificiale funksionon në prapavijë të gjigantëve të teknologjisë, të cilët shpesh krijojnë përshtypjen se makinat janë në gjendje të funksionojnë vetë.
“Edhe vetë profesionistët ndonjëherë nuk e dinë qartë se kush i ka përgatitur materialet që përdorin për zhvillimin e modeleve të tyre”, shpjegon sociologia dhe ekonomistja Paola Tubaro, hulumtuese në Qendrën Kombëtare Franceze për Kërkime Shkencore (CNRS), në një intervistë për programin “Tout un monde”.
Është e pamundur të përcaktohet me saktësi numri i këtyre punëtorëve në nivel global. Kjo për shkak se rekrutimi për këto pozita, shpesh joformale, bëhet përmes platformave digjitale që angazhojnë njerëz sipas nevojës, kryesisht për punë me orar të pjesshëm dhe me kohëzgjatje të shkurtër.
Sipas vlerësimeve të Bankës Botërore, në mbarë botën janë nga 150 deri në 430 milionë punëtorë që kryejnë detyra përmes platformave digjitale. Sipas Tubaros, të paktën 10 për qind e tyre punojnë në sektorin e inteligjencës artificiale. Kjo do të thotë se dhjetëra miliona njerëz kontribuojnë në trajnimin e sistemeve të IA-së gjeneruese.
Njeriu që e mëson algoritmin
Punëtorët e inteligjencës artificiale ndërhyjnë në faza të ndryshme të procesit, duke përgatitur dhe organizuar të dhënat që përdoren për trajnimin e algoritmeve.
Një pjesë e kësaj pune përfshin edhe krijimin e të dhënave. Tubaro tregon se ka intervistuar njerëz të cilët paguheshin për të bërë fotografi të vetes, në mënyrë që ato të përdoreshin për trajnimin e sistemeve të njohjes së fytyrës.
Një tjetër detyrë është pasurimi dhe përpunimi i të dhënave. Për shembull, në rastin e njohjes së fytyrës, punëtorët duhet t’i tregojnë algoritmit se ku ndodhen sytë, hunda, goja dhe flokët, si dhe të identifikojnë ngjyrën e tyre.
Puna e tyre vazhdon edhe pasi algoritmi është testuar dhe është vënë në funksion ose në përdorim komercial. Rezultatet e prodhuara nga sistemi duhet të kontrollohen dhe, në rast nevoje, të korrigjohen, veçanërisht kur algoritmi gabon në raste të pazakonta ose përballet me situata që nuk kanë qenë pjesë e të dhënave fillestare të trajnimit.
Një aspekt tjetër i rëndësishëm është parandalimi i prodhimit të përmbajtjeve të paligjshme ose të dëmshme nga inteligjenca artificiale. Për këtë qëllim, punëtorët testojnë sistemet me kërkesa të ndryshme, për të verifikuar nëse ato reagojnë në mënyrën e duhur dhe refuzojnë kërkesat e papranueshme.
Kjo punë mund t’i ekspozojë ata ndaj përmbajtjeve jashtëzakonisht të rënda dhe të dhunshme. Sipas hulumtuesve, punëtorët shpesh nuk marrin mbështetjen e nevojshme nga punëdhënësit, gjë që mund të ketë pasoja serioze për shëndetin e tyre mendor.
Konkurrencë globale dhe paga të ulëta
Punëtorët që qëndrojnë në prapavijë të inteligjencës artificiale janë shpesh të rinj me arsim të lartë. Platformat rekrutojnë edhe persona me njohuri të specializuara në fusha të caktuara, si mjekësia apo gjuhësia, kur sistemet duhet të trajnohen për të njohur informacione dhe koncepte specifike.
Kompanitë e teknologjisë, drejtpërdrejt ose përmes ndërmjetësuesve, rekrutojnë masivisht në vendet ku fuqia punëtore kushton më pak. Zhvendosja e këtyre detyrave në vendet e Jugut Global konsiderohet zgjidhja më ekonomike për kompanitë, në një kohë kur kërkesa për të dhëna vazhdon të rritet.
Kenia është shndërruar në një nga qendrat kryesore të këtij sektori, duke tërhequr punëtorë edhe nga vende të tjera afrikane. Një numër i madh njerëzish kryejnë këto detyra edhe në vende të Azisë dhe Amerikës Latine.
Venezuela ishte një nga burimet e rëndësishme të kësaj fuqie punëtore gjatë periudhës 2018–2024. Në vitin 2021, paga minimale mujore në vend kishte rënë në nivelin ekuivalent me vetëm tre dollarë amerikanë.
“Kryerja e detyrave në internet, të paguara në dollarë, edhe nëse pagesa ishte e ulët, ishte jashtëzakonisht e mirëpritur”, shpjegon Paola Tubaro.
Logjika neokoloniale në ekonominë digjitale
Konkurrenca globale për këto vende pune është e ashpër. Kompanitë mund t’i zhvendosin aktivitetet në shtete të tjera, ku kostoja e fuqisë punëtore është edhe më e ulët, siç është Madagaskari.
Megjithatë, pagat e ofruara jo gjithmonë janë të mjaftueshme për të siguruar jetesën, veçanërisht për punëtorët që kanë familje ose jetojnë në kryeqytete.
Në shtator, dy organizata joqeveritare nga Kenia i dërguan një njoftim zyrtar një kompanie franceze, dega e së cilës në Kenia akuzohet për shkelje të të drejtave themelore të punëtorëve digjitalë.
Një paradoks tjetër është se pikërisht në vendet ku punojnë shumë prej këtyre njerëzve, popullsia ka qasje më të kufizuar në vetë teknologjitë e inteligjencës artificiale. Përdorimi i këtyre mjeteve kërkon internet të shpejtë dhe furnizim të qëndrueshëm me energji elektrike, kushte që nuk janë të disponueshme për të gjithë.
Sipas disa studiuesve, kjo situatë pasqyron vazhdimësinë e marrëdhënieve neokoloniale në ekonominë digjitale, ku vendet më të varfra ofrojnë fuqinë punëtore, ndërsa përfitimet kryesore ekonomike përqendrohen te kompanitë e mëdha të teknologjisë.
Edhe Evropa ka punëtorët e saj të padukshëm të IA-së
Fenomeni nuk kufizohet vetëm në vendet në zhvillim. Edhe në Evropë ekziston një fuqi punëtore e angazhuar në trajnimin dhe kontrollin e sistemeve të inteligjencës artificiale, me profile dhe probleme të ngjashme.
Punëtorët raportojnë presion të madh në vendin e punës. Sipas një raporti të laboratorit kërkimor Diplab, nëse një detyrë u merr më shumë se 20 minuta për t’u përfunduar, pagesa e tyre përgjysmohet. Kështu, kompensimi mund të bjerë nga 16 në vetëm tetë franga në orë.
Muajin e kaluar, Diplab, në bashkëpunim me një organizatë austriake për të drejtat digjitale, ndërmori pesë veprime ligjore në disa vende të Bashkimit Evropian kundër një kompanie amerikane, pronare e një platforme që akuzohet për mbikëqyrje të tepruar të punëtorëve.
“Platforma përdor sisteme gjurmimi dhe i monitoron punëtorët në mënyrë të tepruar. Disa nga mënyrat e mbledhjes së të dhënave duket se janë në kundërshtim me legjislacionin aktual evropian. Për të hapur një llogari në këtë platformë, duhet të dorëzosh një dokument identifikimi dhe t’i nënshtrohesh skanimit të fytyrës. Ne e konsiderojmë këtë procedurë verifikimi të identitetit joproporcionale”, shpjegon Thomas Le Bonniec, doktorant në Diplab.
Në një reagim për mediat, kompania në fjalë, Scale AI, deklaroi se vepron në përputhje me rregullat e Bashkimit Evropian për mbrojtjen e të dhënave. Ajo theksoi gjithashtu se të dhënat personale të kontribuuesve nuk u shiten palëve të treta dhe nuk përdoren për trajnimin e modeleve të inteligjencës artificiale.
