Rasti i Arlinda Zekajt ka rikthyer në qendër të vëmendjes një çështje që shkon përtej një krimi të vetëm: sa funksionojnë mekanizmat institucionalë të mbrojtjes kur një grua raporton dhunë, kërkon ndihmë dhe paralajmëron se është në rrezik? Para se të vritej, Arlinda Zekaj kishte qenë disa herë në kontakt me institucionet. Ajo kishte raportuar dhunë, kishte siguruar urdhër mbrojtjeje, kishte kërkuar zbatimin e vendimeve gjyqësore dhe u ishte drejtuar Policisë, Prokurorisë dhe institucioneve të tjera përgjegjëse.
Më 16 tetor, Gjykata Themelore në Pejë kishte nxjerrë një urdhër mbrojtjeje me kohëzgjatje prej gjashtë muajsh. Vetëm gjashtë ditë më vonë, më 22 tetor, Zekaj iu drejtua sërish Prokurorisë Themelore në Pejë. Në shkresën e dorëzuar ajo kërkonte ndërhyrje, ngrinte shqetësime për mënyrën se si po trajtohej rasti i saj dhe kërkonte zbatimin e menjëhershëm të urdhrit gjyqësor. Ajo kërkonte gjithashtu masa ndaj zyrtarëve të cilët, sipas pretendimeve të saj, nuk kishin vepruar në përputhje me përgjegjësitë institucionale. Në të njëjtën shkresë paralajmëronte se mungesa e veprimit mund të kishte pasoja për sigurinë e saj.
Tri ditë më vonë, më 25 tetor, Arlinda Zekaj u vra në Vitomiricë të Pejës. Sipas të dhënave të bëra publike nga Policia dhe Prokuroria, atë mbrëmje Zekaj kishte qenë sërish në kontakt me institucionet pas raportimit të një rasti të dhunës në familje. Ish-bashkëshorti i saj ishte ndaluar për 48 orë, ndërsa asaj i ishte ofruar strehim. Zekaj kishte kërkuar të kthehej në shtëpinë e përbashkët, ku ndodheshin djali dhe sendet e saj personale, dhe ishte shoqëruar atje nga Policia. Pak më vonë ajo u vra. Për vrasjen dyshohet kunati i saj.
Kjo kronologji e zhvendos vëmendjen edhe tek ajo që kishte ndodhur para krimit. Përtej përgjegjësisë penale të autorit të dyshuar, rasti kërkon përgjigje edhe për mënyrën se si është bërë vlerësimi i rrezikut, si është zbatuar urdhri i mbrojtjes dhe si kanë bashkëvepruar institucionet përgjegjëse. Në dispozicion të tyre kishte raportime të mëhershme, një vendim gjyqësor dhe kërkesa të drejtpërdrejta të viktimës. Pikërisht për këtë arsye duhet të sqarohet nëse masat e ndërmarra kanë qenë të mjaftueshme dhe, mbi të gjitha, nëse mekanizmat ekzistues të mbrojtjes janë zbatuar në mënyrë efektive.
Pas vrasjes, Kryeprokurori i Shtetit ka kërkuar raport të detajuar për trajtimin e rasteve të raportuara nga Arlinda Zekaj. Raporti duhet të përfshijë kronologjinë e veprimeve, mënyrën e vlerësimit të rrezikut, masat e ndërmarra për mbrojtjen e saj dhe komunikimin ndërmjet Prokurorisë, Policisë dhe institucioneve të tjera. Edhe Inspektoratit Policor i është kërkuar të verifikojë mënyrën se si janë trajtuar raportimet e saj dhe veprimet e zyrtarëve përgjegjës. Nëse evidentohen shkelje, neglizhencë apo mosveprim, është paralajmëruar kërkimi i përgjegjësisë individuale dhe institucionale.
Femicidi nuk është traditë
Vrasja e Arlinda Zekajt nuk mund të shihet e shkëputur nga fenomeni më i gjerë i dhunës ndaj grave. Sipas një përmbledhjeje të rasteve të raportuara në institucionet shtetërore, tetë gra kanë humbur jetën në Kosovë gjatë dhjetë muajve të parë të vitit 2026. Kjo nuk përbën statistikë zyrtare dhe nuk pasqyron domosdoshmërisht përmasën reale të fenomenit, pasi shumë raste të dhunës nuk raportohen. Megjithatë, rastet e bëra publike dëshmojnë vazhdimësinë dhe seriozitetin e dhunës ndaj grave.
Pikërisht për këtë arsye, debati për femicidin nuk mund të nisë vetëm pasi një grua është vrarë. Ai duhet të nisë shumë më herët: në momentin kur raportohet dhuna, kur identifikohet rreziku, kur shqiptohet një urdhër mbrojtjeje dhe kur institucionet duhet të vendosin se çfarë masash janë të nevojshme për ta bërë atë mbrojtje reale.
Dhuna ndaj grave nuk është çështje private dhe as thjesht një “konflikt familjar”. As tradita, as koncepti i nderit dhe as marrëdhëniet familjare nuk mund të shërbejnë për relativizimin e dhunës, kërcënimit, kontrollit apo kufizimit të lirisë së një gruaje. Një grua ka të drejtë të ndahet, të ushtrojë të drejtat e saj prindërore, të kërkojë mbrojtje dhe, mbi të gjitha, të jetojë pa frikën se ushtrimi i këtyre të drejtave mund t’i kushtojë jetën.
Prandaj, termi “femicid” nuk duhet të përdoret vetëm për të emërtuar një krim pasi ai ka ndodhur. Ai duhet të shërbejë edhe për të analizuar rrethanat që i paraprijnë vrasjes së një gruaje dhe për të vlerësuar nëse sistemi ka vepruar në kohë për ta parandaluar atë. Rasti i Arlinda Zekajt kërkon pikërisht këtë: shqyrtim të plotë të veprimeve institucionale para vrasjes, përcaktim të përgjegjësive eventuale dhe përgjigje të qarta për mënyrën se si janë zbatuar mekanizmat e mbrojtjes.
Kur një grua raporton dhunë, kërkon ndihmë dhe sinjalizon rrezik, përgjegjësia e shtetit është që mekanizmat e mbrojtjes të mos mbeten vetëm në dokumente, procedura dhe vendime formale, por të prodhojnë siguri reale. Edhe shoqëria ka përgjegjësi: sa herë që kontrolli justifikohet si xhelozi, kërcënimi si konflikt familjar apo dhuna si çështje që duhet “zgjidhur brenda shtëpisë”, krijohet një hapësirë ku ajo mund të normalizohet.
Prandaj, pas vrasjes së Arlinda Zekajt, pyetja nuk është vetëm se kush do të përgjigjet për krimin, por edhe nëse sistemi do të identifikojë se ku ka dështuar, nëse do të nxjerrë përgjegjësi aty ku ato ekzistojnë dhe çfarë do të ndryshojë që një grua tjetër, pasi të ketë kërkuar ndihmë, të mos mbetet përsëri e pambrojtur. Sepse parandalimi fillon pikërisht aty ku një sinjal rreziku merret seriozisht para se ai të shndërrohet në një tjetër femicid.
