E vërteta nuk ka qenë kurrë e lehtë për t’u zbuluar. Dhe në thelb, ajo as nuk është kërkuar ndonjëherë. Kërkimi i së vërtetës është një manovër shpërqendruese. Por ajo që ka qenë dhe vazhdon të jetë e mundur është të shqyrtohen interesat që përfshihen në një konflikt. Nga këto mundësi dhe probabilitete përvijohet një tablo që duket e mundshme. Shpesh, megjithatë, ajo është vetëm skenari më i mundshëm mes disa skenarëve. Prandaj, në thelb, nuk ka rëndësi nëse raportimi është i manipuluar apo jo. Nga historia e dimë gjithashtu se nuk ka gazetari pa interesa të caktuara.
Në çështjen Dreyfus, një oficer hebre i pafajshëm u dënua në vitin 1894 për tradhti ndaj atdheut. Kur dolën të dhëna për fajtorin e vërtetë, udhëheqja e ushtrisë mbrojti autoritetin e vet; një dokument i falsifikuar duhej ta mbështeste akuzën. Ndërhyrja e Zolës e riktheu çështjen në vëmendjen e publikut në vitin 1898. Këtu luftohej për atë se kush kishte fuqinë ta bënte diçka të pranohej si e vërtetë. Shqyrtimi i një dokumenti mund të rrezikonte rendin që më parë i kishte dhënë atij besueshmëri.
Edhe një falsifikim është pjesë e këtij realiteti. Ai nuk e paraqet domosdoshmërisht ngjarjen që pretendon të tregojë, por është një përpjekje reale për ta orientuar perceptimin. Prandaj duhet të shqyrtohet prejardhja e tij, në vend që të përdoret si provë për ngjarjen e paraqitur.
Nga historia e dimë gjithashtu se studentët kanë qenë gjithnjë të gatshëm për protesta, dhe kjo për arsyen e thjeshtë se ata kanë pasur gjithnjë afër mjetet e informimit, si librat, televizorin dhe sot telefonat e mençur e rrjetet sociale. Universitetet drejtohen në mënyrë dogmatike dhe hierarkike, ngjashëm me ushtrinë. Prandaj edhe studentët mobilizohen me një lehtësi të ngjashme.
Në dhjetor të vitit 1990, studentët në Tiranë dolën fillimisht në rrugë për shkak të kushteve të këqija të jetesës. Prej kësaj lindën kërkesa për pluralizëm politik. Profesorët iu bashkuan dhe Partia Demokratike, që po formohej, fitoi ndikim mbi lëvizjen. Universiteti ishte njëkohësisht pjesë e rendit ekzistues dhe një vend ku ky rend mund të vihej në shënjestër. Prandaj hierarkia e tij ende nuk e shpjegon drejtimin e protestës. Të njëjtat hapësira, marrëdhënie dhe forma të ushtruara të veprimit të përbashkët mund t’u shërbejnë qëllimeve të ndryshme politike.
Nga një analizë e tillë nuk del e vërteta, por vetëm ajo që statistikisht është më e mundshmja. Meqë qëllimi ynë është të rrezikojmë sa më pak jetë, prej saj lind automatikisht një varg i mundshëm veprimesh.
Po ta analizojmë situatën aktuale në Shqipëri, del sa vijon:
Në Shqipëri, te figura e studentit ndërthuren disa marrëdhënie pushteti. Universiteti e formon dhe e rendit sipas arritjeve të tij. Ekonomia pret forcën e tij të punës. Qeveria flet për të ardhmen e tij evropiane. Opozita sheh te protesta e tij një forcë që mund të ndryshojë shumicat ekzistuese. Në rrugë ai del me kërkesat e veta; në paraqitjet politike i jepen njëkohësisht role, mbi përdorimin e të cilave ai ka vetëm një kontroll të kufizuar.
Kërkesat për kushte më të mira studimi, mundësi profesionale dhe fundin e korrupsionit lidhen tashmë me protestat kundër projekteve të diskutueshme turistike. Një lidhje e tillë e zgjeron shtrirjen e një lëvizjeje. Bashkë me shtrirjen e saj rritet edhe numri i forcave që i marrin kërkesat e saj dhe i përkthejnë në gjuhën e vet politike.
Për qeverinë, në lojë është vazhdimësia e sundimit të saj. Rama e lidh mandatin që i kanë dhënë votuesit me rrugën evropiane të Shqipërisë. Në këtë lidhje, udhëheqja ekzistuese shfaqet si bartëse e një të ardhmeje që shkon përtej saj. Ruajtja e qeverisë mund të paraqitet kështu si ruajtje e projektit evropian. Shteti, qeveria dhe e ardhmja afrohen në të njëjtën paraqitje.
Për Partinë Demokratike, protesta hap mundësinë e një udhëheqjeje tjetër politike. Ajo e mbështet lëvizjen dhe kërkon një qeveri kalimtare, si dhe zgjedhje të parakohshme. Pakënaqësia e studentëve mund të përkthehet kështu në një çështje të pasardhjes në qeverisje. Kërkesa për të mundur të jetosh ndryshe kthehet në një mjet në garën se kush do të qeverisë në të ardhmen.
Te projektet rreth Sazanit dhe Zvërnecit, ku merr pjesë kompania e Jared Kushnerit, pushteti politik vendimmarrës lidhet me kontrollin mbi tokën dhe kapitalin. Investitorët llogarisin të ardhura të ardhshme, qeveria paraqet zhvillimin ekonomik dhe protestuesit vënë në pikëpyetje kushtet e këtij zhvillimi. Bregdeti shfaqet njëkohësisht si hapësirë jetese, si pronë shtetërore, si zonë natyrore dhe si objekt investimi. Secili prej këtyre përshkrimeve hap pretendime të tjera mbi atë se kush duhet të vendosë për të.
Kësaj i shtohet niveli ndërkombëtar. BE-ja i vazhdon negociatat e anëtarësimit; më 13 tetor u mbyll përkohësisht edhe një kapitull tjetër. Integrimi evropian, investimet ekonomike, marrëdhëniet rajonale të ndikimit dhe rendi i brendshëm i vendit formojnë fusha të ndërlidhura. Nga kjo perspektivë, një krizë politike mund të shfaqet si pengesë, si mundësi ose si mjet presioni. Studentët gjenden kështu në një kontekst, shtrirja e të cilit i tejkalon kërkesat e tyre fillestare.
Këto interesa takohen edhe në formësimin e perceptimit publik. Komisioni Evropian përshkruan për Shqipërinë një përqendrim të pronësisë mbi mediat dhe ndërthurje të interesave ekonomike e politike. Redaksitë zgjedhin se cilat pamje shfaqen, cilët zëra përsëriten dhe cilat ngjarje duhet ta shpjegojnë kontekstin. Përmes përsëritjes krijohet një rend i së dukshmes: ajo që shfaqet vazhdimisht mund të bëhet matësi me të cilin gjykohet gjithçka tjetër.
Me inteligjencën artificiale, këtij rendi mund t’i shtohen pamje që nuk mbështeten në asnjë ngjarje përkatëse. Faktoje e cilësoi si të gjeneruar me inteligjencë artificiale një imazh të përhapur që gjoja paraqiste forca të huaja policore; ai ishte shoqëruar, ndër të tjera, me pretendimin se në Tiranë po angazhoheshin forca serbe. Një paraqitje e tillë i jep konfliktit një trajtë shtesë. Një përplasje mes demonstruesve dhe policisë mund të perceptohet si sulm i forcave të huaja. Efekti fillon që në shikimin dhe shpërndarjen e mëtejshme të imazhit.
Edhe emërtimet e pjesëmarrësve ndërhyjnë në konflikt. Kreu i policisë foli për persona të rekrutuar dhe organizatorë brenda e jashtë Shqipërisë. Në këtë gjuhë, studenti shfaqet si dikush, veprimi i të cilit i atribuohet një tjetri. Paraqitje të tjera e bëjnë atë zërin e popullit, bartësin e së ardhmes ose fytyrën e një ripërtëritjeje politike. Në secilën prej këtyre figurave përcaktohet se çfarë duhet të nënkuptojë dalja e tij në skenë.
Përvetësimi politik shpërndahet në mbështetje, financim, paraqitje publike, drejtim organizativ dhe ndërhyrje shtetërore. Ai mund të fillojë aty ku një parti përvetëson një kërkesë, një financues zgjeron mundësitë e veprimit ose një qeveri e kthen protestën në çështje sigurie. Studenti vazhdon të veprojë vetë, ndërkohë që veprimi i tij hyn edhe në strategji që ndjekin qëllime të tjera.
Se marrëdhënie të tilla kanë një histori konkrete, e tregojnë tre shembuj.
Në qershor të vitit 1990, protestat në Sheshin e Universitetit në Bukuresht u ndërprenë me dhunë. Studentët dhe demonstrues të tjerë kërkonin shkëputje nga strukturat e vjetra të pushtetit. Minatorët erdhën në kryeqytet dhe sulmuan protestues e institucione; presidenti Ion Iliescu u kërkoi ta zbraznin sheshin dhe më pas i falënderoi publikisht. Konflikti mori trajtën e një përballjeje mes pjesëve të popullsisë. Punëtorët u shpallën mbrojtës të rendit, ndërsa studentët dhe intelektualët protestues kërcënim për të. Mbi trupat e të dyja grupeve u zhvillua një luftë për konsolidimin e sundimit politik.
Në Serbi, lëvizja studentore dhe rinore Otpor u zhvillua në një forcë kundër Slobodan Miloševićit. Në vitin 2000, ajo mori mbështetje nga jashtë për komunikim dhe organizim; anëtarë të saj morën pjesë në një seminar mbi rezistencën paqësore, të mbështetur nga International Republican Institute. Kjo mbështetje e përforcoi një lëvizje që tashmë ekzistonte. Këtu, vullneti i vetë aktivistëve për ndryshim u lidh me qëllimet e mbështetësve të huaj. Paratë, njohuritë dhe infrastruktura i ndryshuan mundësitë e protestës. Mbështetja u bë kështu një marrëdhënie ndikimi politik, në të cilën interesa të ndryshme vepronin mbi të njëjtën lëvizje.
Në Francë, në maj të vitit 1968, studentët që u përpoqën të lidheshin me punëtorët grevistë u ndeshën me portat e mbyllura të fabrikave Renault në Billancourt. Sindikata CGT ua mohoi hyrjen. Njëkohësisht, kriza u bë në parlament objekt i një përpjekjeje për ta rrëzuar qeverinë; pas shpërndarjes së Asamblesë Kombëtare, përkrahësit e De Gaulle-it fituan në zgjedhjet pasuese një shumicë dukshëm më të fortë. Mes revoltës studentore, organizimit sindikal, opozitës parlamentare dhe udhëheqjes shtetërore lindi një luftë për efektin politik të po atyre ngjarjeve. Lëvizja hapi mundësi, për përdorimin e mëtejshëm të të cilave nuk kishte një kontroll të përbashkët.
Këtu shohim se sa shumë interesa mblidhen rreth protestës studentore. Studentët shfaqen si aleatë, si premtim shoqëror, si rezervë politike ose si armik i brendshëm. Kërkesat e tyre merren, përforcohen, riinterpretohen dhe përdoren kundër kërkesave të tjera. Se ata mund të bëhen lodër e interesave politike, është e dokumentuar historikisht në këto ngjarje. Bindja e tyre nuk i mbron nga një përdorim i tillë, ashtu siç nuk i mbron bindja e atyre që flasin në emrin e tyre.
Natyrisht, këtu mund të hamendësonim edhe interesa e aktorë të tjerë të mundshëm, por në thelb nuk është kjo ajo që dua të them. Dua vetëm të tregoj se studentët po keqpërdoren dhe se e ardhmja e vendit po harxhohet si barut. Për çfarë?
Prandaj ne shqiptarët nuk duhet të jemi aq budallenj sa të sulmojmë njëri-tjetrin. Kur e bëjmë njëri-tjetrin armik, luftërat e këtyre interesave i zhvillojmë me trupat tanë. Plagët u mbeten njerëzve, ndërsa të tjerët mund t’i përkthejnë ngjarjet në përfitime politike, poste ose interpretime publike.
Studentët tanë duhet të mund ta përfaqësojnë vetë të ardhmen e tyre. Duhet t’i mbrojmë: nga dhuna, nga përdorimi si masë në dispozicion të politikës dhe nga një përkujdesje që njëkohësisht ua heq zërin e tyre. Mbrojtja e tyre fillon duke i dëgjuar kërkesat e tyre dhe duke ua lënë atyre vendimin se për cilat qëllime do të angazhohen.
Studentët janë njerëz që e kanë jetën përpara. E ardhmja e tyre duhet të jetë ajo që ne mbrojmë. Ajo nuk duhet të bëhet ajo që të tjerët vënë në lojë në luftën për pushtetin e tyre. Këtë ton duhet të përdorin edhe mediat, e patjetër ato të pavarurat.
Na duhet një Anton Çetta i ri: dikush që këtë herë t’i sjellë studentët dhe të rinjtë në një dialog paqësor me qeverinë dhe policinë. Dikush që di të dëgjojë, që krijon besim dhe që siguron që kërkesat të mund të shprehen përpara se të ketë gjakderdhje dhe dhuna e radhës të vendosë për gjithçka që vjen më pas.
Studentët tanë nuk duhet të sakrifikohen për interesat e të tjerëve. Duhet t’i mbrojmë dhe t’ua forcojmë zërin e tyre. Dhe duhet të kërkojmë nga të gjithë të përfshirët që tani të hapin një rrugë drejt bisedës. Ky dialog duhet të fillojë tani.
Rreth autorit
Bujar Berisha është autor, performues, muzikant dhe producent. Ai punon me tekst, zë, tingull dhe imazh dhe jeton me familjen e tij në Zvicrën Qendrore.
- Ky është një opinion i autorit dhe nuk pasqyron domosdoshmërisht qëndrimin e redaksisë
